Kỳ nhông xanh (Iguana iguana, green iguana) được bán khi chỉ dài 20–30 cm, nhưng trưởng thành thường dài 1,2–1,8 m kể cả đuôi, nặng 4–8 kg và sống 15–20 năm hoặc hơn. Nó cần chuồng cỡ một góc phòng, đèn phơi nóng, UVB mạnh, chế độ ăn hoàn toàn thực vật — và con đực trưởng thành có thể quất đuôi, cắn rất đau. Đó là lý do giới nuôi và bác sĩ thú y bò sát nói thẳng: đây không phải loài cho người mới.
Kỳ nhông nào? Gọi tên cho đúng trước đã
Trong tiếng Việt, chữ "kỳ nhông" bị dùng lẫn cho ít nhất ba loài khác hẳn nhau:
| Tên thường gọi | Tên khoa học | Nguồn gốc | Có phải thú cưng? |
|---|---|---|---|
| Kỳ nhông xanh, iguana | Iguana iguana | Trung và Nam Mỹ | Bò sát cảnh nhập, thuộc Phụ lục II CITES |
| Rồng đất, kỳ nhông nước | Physignathus cocincinus | Bản địa Việt Nam và Đông Nam Á | Không — động vật hoang dã |
| Nhông cát, dông | chi Leiolepis | Bản địa, bãi cát ven biển, đồi cát | Không — động vật hoang dã |
Bài này nói về kỳ nhông xanh. Rồng đất và nhông cát không phải bò sát cảnh; gặp con bị bắt nhốt bán, hãy báo kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ.
Lý do thứ nhất: kích thước thật
Con non dễ thương, xanh lá non, vừa lòng bàn tay. Trong khoảng ba đến bốn năm, nó dài gấp năm, sáu lần. Khoảng hai phần ba chiều dài là đuôi.
- Chiều dài trưởng thành: thường 1,2–1,8 m, có cá thể gần 2 m.
- Cân nặng: thường 4–6 kg, con đực lớn có thể hơn.
- Chuồng: mức hay được nhắc cho một con trưởng thành là khoảng dài 180 cm, sâu 90 cm, cao 180 cm. Nhiều người nuôi lâu năm dành hẳn một phòng.
Kỳ nhông xanh sống trên cây ven sông ngoài tự nhiên, nên cần chiều cao để leo và phơi. Một chiếc chuồng kính một mét dành cho thằn lằn nhỏ chỉ đủ cho nó vài tháng đầu.
Lý do thứ hai: nhiệt và UVB tốn kém
Kỳ nhông xanh là loài nhiệt đới phơi nắng. Mức tham khảo phổ biến trong giới nuôi:
| Vùng | Mức tham khảo |
|---|---|
| Điểm phơi | ~35–38°C |
| Nhiệt chung ban ngày | ~27–32°C |
| Ban đêm | Không nên xuống dưới ~24°C kéo dài |
| Độ ẩm | ~60–80% |
Tuỳ cá thể, đo bằng nhiệt kế chứ không đoán. Chuồng cao gần hai mét thì cần nhiều nguồn nhiệt, có bộ điều nhiệt, và đèn UVB dạng ống dài chiếu đủ vùng phơi. Thiếu UVB và canxi, kỳ nhông xanh bị bệnh chuyển hoá xương: hàm mềm, chân phù, xương gãy dễ, run rẩy. Đây là bệnh rất hay gặp ở kỳ nhông nuôi trong chuồng nhỏ, không có đèn.
Miền Nam Việt Nam nóng ẩm gần giống quê của nó, nên phần nhiệt ban ngày dễ hơn ở châu Âu. Nhưng mùa đông miền Bắc thì chuồng cỡ lớn như vậy giữ ấm suốt đêm rất tốn điện.
Lý do thứ ba: chế độ ăn hoàn toàn thực vật
Kỳ nhông xanh trưởng thành là loài ăn lá. Ruột của nó có hệ vi sinh lên men chất xơ, giống trâu bò ở một khía cạnh nào đó. Thức ăn nên là:
- Rau lá đậm giàu canxi: bồ công anh, cải xoăn, cải bẹ xanh, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt.
- Rau củ bào nhỏ: bí đỏ, bí xanh, cà rốt ở lượng vừa phải.
- Trái cây chỉ một phần nhỏ.
Sai lầm nguy hiểm là cho ăn đạm động vật — côn trùng, thịt, trứng, thức ăn cho chó mèo. Lời khuyên cũ kiểu "kỳ nhông non cần côn trùng" đã bị giới thú y bò sát bác bỏ: đạm động vật lâu dài gây hại cho thận. Rau diếp, xà lách không phải món chính vì quá nghèo dinh dưỡng.
Lý do thứ tư: con đực trưởng thành không còn hiền
Kỳ nhông xanh non thường nhút nhát. Khi trưởng thành, đặc biệt là con đực vào mùa sinh sản, tính nết có thể đổi hẳn: gật đầu doạ, phồng túi cổ, quất đuôi, lao tới cắn.
- Đuôi: quất mạnh như roi, có thể để lại vết lằn và trầy xước, nguy hiểm nếu trúng mắt.
- Răng: răng nhỏ, có răng cưa, dùng để cắt lá — vết cắn có thể rách da cần khâu.
- Móng: sắc, cào xước khi con vật vùng vẫy.
Không phải con nào cũng dữ, nhưng người mua một con non cần biết mình có thể phải sống với một con đực 1,5 m đang trong mùa sinh sản — trong căn hộ có trẻ nhỏ. Ngoài ra, giống mọi bò sát, kỳ nhông xanh có thể mang Salmonella. Trẻ dưới 5 tuổi, người già, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch không nên tiếp xúc trực tiếp.
Lý do thứ năm: khó tìm nhà mới khi không nuôi được
Đây là kết cục buồn thường gặp ở nhiều nước. Kỳ nhông xanh non giá rẻ, được bán đại trà; vài năm sau, người nuôi bất lực trước một con thằn lằn to, tốn kém, có lúc hung dữ. Các nhóm cứu hộ bò sát ở nhiều nơi luôn quá tải loài này.
Thả ra ngoài là điều tuyệt đối không làm. Ở bang Florida (Mỹ) và ở Đài Loan, kỳ nhông xanh từ vật nuôi bị thả, xổng đã thành quần thể hoang dã, đào hang làm sạt bờ kênh, phá cây trồng, và phải tổ chức kiểm soát tốn kém. Khí hậu miền Nam Việt Nam rất gần với quê của loài, nên nguy cơ tương tự là có thật.
Kỳ nhông xanh thuộc Phụ lục II CITES. Nếu muốn nuôi, con vật phải có nguồn gốc hợp pháp, nhân nuôi hoặc nhập khẩu có giấy phép và kiểm dịch. Quy định có thể thay đổi — hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi mua. Hết khả năng nuôi thì chuyển nhượng có trách nhiệm kèm giấy tờ, cho người có điều kiện hoặc cơ sở nuôi hợp pháp.
Nếu đã quyết tâm nuôi: bảng tự kiểm
Không phải không ai nuôi tốt được kỳ nhông xanh. Những người nuôi tốt thường trả lời "có" cho tất cả các câu dưới đây:
- Tôi đã nuôi ổn định ít nhất một loài thằn lằn dễ hơn trong vài năm.
- Tôi có chỗ cho một chuồng cao gần hai mét, hoặc một phòng riêng.
- Tôi chịu được chi phí điện, đèn UVB thay định kỳ, rau tươi mỗi ngày.
- Gần nhà có bác sĩ thú y chuyên bò sát khám được thằn lằn lớn.
- Tôi đã tính chuyện ai chăm con vật khi tôi đi xa, trong 15–20 năm tới.
- Gia đình đồng ý sống chung với một con thằn lằn 1,5 m.
Thiếu một câu là đủ lý do để chọn loài khác — rồng Úc hay thằn lằn lưỡi xanh mang lại cảm giác "thằn lằn lớn" mà vừa sức hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ nhông xanh lớn bao nhiêu?
Con trưởng thành thường dài 1,2–1,8 m kể cả đuôi, nặng 4–6 kg, con đực lớn có thể hơn. Khoảng hai phần ba chiều dài là đuôi. Con non mua về chỉ 20–30 cm nhưng lớn rất nhanh trong vài năm đầu.
Kỳ nhông xanh ăn gì?
Kỳ nhông xanh ăn thực vật hoàn toàn: rau lá đậm như bồ công anh, cải xoăn, cải bẹ, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt, thêm rau củ bào nhỏ và ít trái cây. Không cho ăn côn trùng, thịt hay thức ăn chó mèo, vì đạm động vật về lâu dài gây hại thận.
Nuôi kỳ nhông xanh có hợp pháp không?
Kỳ nhông xanh thuộc Phụ lục II CITES, nên con vật phải có nguồn gốc hợp pháp: nhân nuôi hoặc nhập khẩu có giấy phép và kiểm dịch. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở. Rồng đất và nhông cát bản địa thì không phải thú cưng.
Kỳ nhông xanh có nguy hiểm không?
Con đực trưởng thành, nhất là trong mùa sinh sản, có thể quất đuôi, cào và cắn gây rách da. Chúng cũng có thể mang Salmonella. Đây là loài không phù hợp với gia đình có trẻ nhỏ hay người chưa từng nuôi bò sát.
Kỳ nhông xanh khác rồng đất thế nào?
Kỳ nhông xanh (Iguana iguana) là loài Trung và Nam Mỹ, ăn lá, được nhân nuôi làm bò sát cảnh. Rồng đất (Physignathus cocincinus) là loài bản địa Việt Nam sống ven suối, ăn chủ yếu côn trùng và động vật nhỏ, là động vật hoang dã không được nuôi làm cảnh.
