Rắn vua và rắn sữa: họ rắn cảnh nhiều màu, không độc nhưng phải nuôi riêng

Rắn vua và rắn sữa là các loài trong chi Lampropeltis ở Bắc và Trung Mỹ: rắn không độc, siết mồi, dài khoảng 60–150 cm tuỳ loài, sống phổ biến 15–20 năm. Chúng được ưa chuộng vì màu sắc rực rỡ — sọc đỏ đen vàng, đen trắng bóng — và tính dễ nuôi gần như rắn ngô. Điều phải nhớ trước tiên: rắn vua ăn cả rắn khác, nên luôn nuôi riêng từng con.

Chi Lampropeltis: "vảy bóng"

Tên chi Lampropeltis ghép từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là "khiên bóng" — nói về lớp vảy trơn bóng như sơn mài. Chi này gồm hai nhóm mà người nuôi hay tách ra:

Phân loại trong chi này đã thay đổi nhiều. Năm 2014, một nghiên cứu di truyền tách nhóm rắn sữa trước kia gộp chung (L. triangulum) thành nhiều loài riêng. Vì vậy cùng một con rắn có thể mang tên cũ và tên mới; đừng ngạc nhiên khi thấy tài liệu cũ gọi rắn sữa Honduras là L. triangulum hondurensis.

Rắn vua và rắn sữa không thuộc phụ lục CITES. Trong giới nuôi, phần lớn là con nhân nuôi; vẫn nên có thông tin nguồn gốc nhân nuôi rõ ràng hoặc nhập khẩu có kiểm dịch.

Vì sao gọi là "vua" và "sữa"

Rắn vua được gọi như vậy vì nó săn và ăn rắn khác, kể cả các loài rắn độc họ rắn lục ở Mỹ như rắn đuôi chuông. Rắn vua có khả năng chống chịu nọc của nhóm rắn lục này ở mức đáng kể — một khả năng đã được giới nghiên cứu ghi nhận. Ngoài rắn, nó ăn gặm nhấm, thằn lằn, trứng chim.

Rắn sữa mang tên từ một truyện dân gian ở nông thôn Mỹ: người ta tin loài rắn này lẻn vào chuồng bò hút sữa. Điều đó không có thật — rắn không bú sữa. Lý do thực tế là rắn sữa hay sống quanh chuồng trại, nơi có nhiều chuột.

Màu đỏ – đen – vàng và một câu vè không được dùng ở Việt Nam

Nhiều rắn sữa và một số rắn vua có khoang đỏ, đen, vàng (hoặc trắng) xen kẽ, rất giống rắn san hô có độc ở châu Mỹ. Giới sinh học coi đây là ví dụ kinh điển của hiện tượng bắt chước: loài không độc mang màu giống loài độc để kẻ săn mồi tránh xa.

Ở Mỹ có câu vè so thứ tự màu để phân biệt rắn san hô và rắn sữa. Câu đó chỉ đúng với một số loài ở miền nam nước Mỹ và có ngoại lệ ngay tại đó. Tuyệt đối không dùng nó để nhận diện rắn ở Việt Nam — các loài rắn khoang độc ở Việt Nam như rắn cạp nia, rắn cạp nong có hoa văn khác hẳn. Gặp rắn lạ ngoài tự nhiên thì tránh xa, không bắt; bị rắn độc cắn thì gọi 115 và đến ngay cơ sở y tế có huyết thanh.

Nuôi riêng từng con — không có ngoại lệ

Đây là luật quan trọng nhất với chi Lampropeltis. Rắn vua, và nhiều rắn sữa, sẵn sàng ăn rắn cùng loài, kể cả con to gần bằng mình. Có những ca người nuôi để hai con chung chuồng "chỉ một đêm" rồi sáng ra chỉ còn một con.

• Mỗi con một chuồng, kể cả đực cái ngoài lúc ghép đôi có giám sát.
• Không đặt hai chuồng thông nhau, không dùng chung hộp vận chuyển.
• Rửa tay sau khi cầm rắn khác rồi mới cầm rắn vua — mùi rắn trên tay có thể kích thích phản xạ săn mồi.

Chuồng, nhiệt và độ ẩm

Tuỳ cá thể, đo bằng nhiệt kế chứ không đoán. Nguồn nhiệt có bộ điều nhiệt, lỗ luồn dây được bịt kín, nắp có khoá: rắn vua và rắn sữa thoát chuồng giỏi không kém rắn ngô.

Rắn sữa non nhút nhát và hay trốn kỹ; chuồng nhiều chỗ trốn giúp chúng yên tâm ăn uống. Rắn vua thì ngược lại — hay bò dạo, sục sạo khắp chuồng, nhất là khi đói.

Ăn uống: phản xạ đói rất mạnh

Rắn vua nổi tiếng "ham ăn". Mở nắp chuồng là nó có thể lao tới, vì với nó mọi chuyển động đều có thể là mồi. Đây không phải hung dữ mà là phản xạ.

• Dùng chuột đông lạnh rã đông, đưa bằng kẹp dài, không dùng tay.
• Con non ăn khoảng mỗi tuần; con trưởng thành thưa hơn, thường 10–14 ngày một lần. Rắn vua trưởng thành rất dễ béo nếu cho ăn dày.
• Chạm nhẹ vào rắn bằng một vật như móc rắn trước khi bế, để nó hiểu "không phải giờ ăn".
• Không cầm rắn khoảng 48 giờ sau khi ăn.

Không cho ăn rắn khác, thằn lằn hay chuột bắt ngoài tự nhiên. Chúng mang ký sinh trùng và bệnh, và nhiều loài bản địa là động vật hoang dã được bảo vệ.

Khi cầm: xạ, phân và vết cắn

Rắn sữa và rắn vua non mới về thường phản ứng bằng cách rung đuôi, phóng xạ hôi và đi vệ sinh lên tay người — mùi rất khó chịu, bám lâu. Đó là cách tự vệ tự nhiên, và thường giảm dần khi rắn quen người.

Vết cắn không có nọc, răng nhỏ, để lại vài vết xước. Phần lớn vết cắn là do phản xạ đói. Rửa vết cắn và rửa tay bằng xà phòng — rắn, như mọi bò sát, có thể mang Salmonella.

Một rắn vua hay rắn sữa trưởng thành, quen tay, là con vật dễ cầm: bò liên tục chứ ít khi cuộn yên như trăn bóng. Cầm thấp, để nó bò từ tay này qua tay kia.

Có hợp với nhà bạn không

Rắn vua và rắn sữa hợp với người đã thấy rắn ngô hấp dẫn nhưng muốn màu sắc đậm hơn, chịu được một con rắn hiếu động, và chỉ nuôi một con mỗi chuồng. Rắn sữa loài nhỏ hợp không gian hẹp; rắn sữa Honduras và rắn vua miền Đông lớn hơn, cần chuồng to tương ứng.

Tuổi thọ 15–20 năm, có cá thể hơn. Hết khả năng nuôi, chuyển nhượng có trách nhiệm cho người có kinh nghiệm hoặc nhóm cứu hộ bò sát — không thả. Một con rắn khoang đỏ đen vàng ngoài tự nhiên Việt Nam còn có thể bị người dân nhầm là rắn độc và gây hoảng loạn, chưa kể nguy cơ thành loài ngoại lai.