Tắc kè mào (crested gecko): loài sống ở nhiệt độ phòng và bài toán nóng

Tắc kè mào (Correlophus ciliatus, crested gecko) là tắc kè leo cây nhỏ, dài khoảng 20 cm kể cả đuôi, nặng 35–55 g, sống phổ biến 15–20 năm. Nó sống tốt ở nhiệt độ phòng mát, khoảng 22–26°C, không cần đèn sưởi và ăn được thức ăn bột pha sẵn. Ở châu Âu đó là điểm cộng; ở phần lớn Việt Nam, chính nhu cầu "mát" lại là thách thức lớn nhất của loài này.

Loài tắc kè từng bị coi là đã tuyệt chủng

Tắc kè mào sống trong rừng mưa ở phía nam New Caledonia, một quần đảo thuộc Pháp ở Tây Nam Thái Bình Dương. Loài được mô tả từ năm 1866, rồi suốt hơn một thế kỷ không ai tìm thấy, nên bị coi là đã tuyệt chủng. Năm 1994, người ta tìm lại được loài này ngoài tự nhiên.

New Caledonia bảo vệ chặt động vật hoang dã của mình và không cho xuất khẩu thương mại. Toàn bộ tắc kè mào trong giới nuôi thế giới hiện nay là hậu duệ nhân nuôi từ số ít cá thể được đưa ra ngoài trong những năm 1990. Loài không thuộc phụ lục CITES; con bạn mua chắc chắn nên là con nhân nuôi, có thông tin người nhân giống.

Tên gọi đến từ hai hàng gai mềm như lông mi chạy từ trên mắt dọc xuống lưng — tiếng Anh còn gọi là eyelash gecko. Tên chi ciliatus cũng có nghĩa là "có lông mi".

Cơ thể của một loài sống trên cây

• Đệm bám ở ngón chân: leo kính, bò ngược trên nắp chuồng như thạch sùng.
• Chóp đuôi có nếp bám: dùng như "ngón tay thứ năm" khi leo cành.
• Không có mí mắt: nó liếm mắt để làm sạch.
• Nhảy giỏi: hay phóng từ cành này sang cành khác, kể cả từ tay người xuống sàn.
• Đổi sắc độ: ban đêm khi hoạt động, màu thường đậm và rực hơn ("fired up"); ban ngày khi ngủ thì nhạt hơn.

Cái đuôi không mọc lại

Khác tắc kè da báo, tắc kè mào rụng đuôi rồi không mọc lại. Ngoài tự nhiên, phần lớn con trưởng thành đã mất đuôi mà vẫn sống khoẻ. Với người nuôi, con cụt đuôi không phải con ốm — nhưng vẫn nên tránh làm nó rụng đuôi: không nắm đuôi, không để nó bị kẹt trong khe cửa chuồng, không nuôi chung với con khác.

Nhiệt độ: điểm mạnh ở châu Âu, điểm yếu ở Việt Nam

Đây là khoảng tham khảo phổ biến trong giới nuôi; tuỳ cá thể, đo bằng nhiệt kế đặt ở cả phần trên lẫn phần dưới chuồng, vì không khí nóng dồn lên trên.

Hãy thử áp vào căn nhà mình:

• TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đà Nẵng: phòng không điều hoà mùa nóng thường trên 30°C ban ngày. Gần như bắt buộc phải nuôi trong phòng có điều hoà chạy ổn định.
• Miền Trung mùa gió Lào: những ngày trên 38°C là rủi ro sống còn nếu không có điều hoà.
• Hà Nội và miền Bắc: thu – đông dễ chịu, nhưng tháng 5–8 vẫn cần làm mát. Mùa đông rét đậm thì cần sưởi nhẹ.
• Vùng cao như Đà Lạt (Lâm Đồng) hay Sa Pa (Lào Cai): khí hậu gần với nhu cầu của loài nhất.

Nghĩa là "loài không cần đèn" chưa chắc là "loài ít tốn điện" ở Việt Nam. Hãy tính cả tiền chạy điều hoà mùa hè, và nghĩ trước phương án khi mất điện: phòng mát nhất trong nhà, chai nước đá bọc khăn đặt trên nắp lưới (không đặt trực tiếp lên con vật), che nắng cửa sổ.

Không đặt chuồng cạnh cửa sổ có nắng chiếu vào. Chuồng kính dưới nắng nóng lên rất nhanh, vượt ngưỡng chịu đựng trong vòng ít phút.

Chuồng đứng, cành nhiều, độ ẩm theo nhịp

Tắc kè mào cần chuồng cao hơn rộng. Mức hay được nhắc cho một con trưởng thành là khoảng 45 × 45 × 60 cm (cao), lớn hơn càng tốt. Bên trong nhiều cành chéo, cây sống hoặc cây giả để có chỗ trốn lá dày ở độ cao khác nhau.

Về độ ẩm, giới nuôi theo một nhịp đơn giản:

1. Chiều tối: phun sương cho độ ẩm lên khoảng 70–80%. Con vật liếm giọt nước trên lá và kính để uống.
2. Ban ngày: để chuồng khô dần về khoảng 50–60%.

Ẩm liên tục không khô là nguồn nấm mốc và bệnh da — nhất là mùa nồm miền Bắc. Khô liên tục thì lột da kẹt ở ngón chân. Chuồng phải có lưới thông gió.

UVB mức thấp được giới thú y bò sát khuyến khích, kèm nhiều lá để con vật tránh được ánh sáng. Bóng phải không làm nóng chuồng vượt ngưỡng.

Hội chứng đuôi rủ (floppy tail)

Ở con nuôi, có hiện tượng đuôi gập ngược lên lưng khi con vật bám kính dốc đầu. Nguyên nhân hay được nhắc là con vật nằm áp lên mặt kính lâu ngày vì thiếu cành và chỗ trốn trên cao. Chuồng nhiều cành, lá ở phần trên giúp giảm nguy cơ này.

Ăn gì: thức ăn bột pha sẵn và côn trùng

Ngoài tự nhiên, tắc kè mào ăn trái cây chín, mật hoa và côn trùng. Người nuôi hiện nay chủ yếu dùng thức ăn bột hoàn chỉnh dành cho tắc kè ăn trái cây: pha với nước thành dạng sệt, đặt đĩa trên cao, thay sau khoảng một ngày để không lên men.

• Thức ăn bột là món chính, cho ăn vài lần một tuần.
• Côn trùng nhỏ (dế, gián con) thêm vào một hai lần mỗi tuần, có rắc canxi.
• Không dùng trái cây tươi làm món chính, không cho ăn thức ăn trẻ em có đường, chất bảo quản.

Thức ăn bột hoàn chỉnh là một trong những lý do loài này dễ nuôi: không phải nuôi côn trùng hằng ngày. Chi tiết về canxi và côn trùng mồi nằm ở danh mục thức ăn và dinh dưỡng.

Tính nết và cầm nắm

Tắc kè mào hiền, hiếm khi cắn, vết cắn chỉ như kẹp nhẹ. Nhưng nó hay nhảy. Cách cầm an toàn là để con vật bò từ tay này sang tay kia như một cái thang, ngồi gần sàn hoặc trên giường, để nếu có nhảy cũng không rơi từ trên cao xuống nền gạch.

Tắc kè mào thích hợp để nhìn ngắm hơn là cầm suốt. Lúc đẹp nhất là sau khi tắt đèn: nó ra khỏi chỗ trốn, liếm sương trên lá, bò chậm rãi trên cành.

Dòng màu cần biết

Dòng màu phổ biến gồm harlequin, flame, dalmatian, pinstripe… Riêng dòng lilly white: khi ghép hai con lilly white với nhau, một phần con non mang hai bản gen (super lilly white) không sống được. Đây là lý do người nhân giống có trách nhiệm không ghép hai con lilly white.

Có hợp với nhà bạn không

Tắc kè mào hợp với người: có phòng điều hoà ổn định hoặc sống ở vùng mát, thích một chuồng cây xanh đẹp, không muốn cho ăn côn trùng sống mỗi ngày, chịu được việc con vật hoạt động về đêm. Không hợp với phòng trọ mái tôn, nhà hay mất điện mùa hè mà không có phương án làm mát.

Tuổi thọ 15–20 năm là con số thật. Nếu sau này không nuôi được nữa, chuyển nhượng cho người có kinh nghiệm hoặc nhóm cứu hộ bò sát, không thả ra vườn. Nó không thuộc về hệ sinh thái Việt Nam.