Khi không còn nuôi được bò sát, cách đúng là chuyển nhượng có trách nhiệm: tìm người nhận đã chuẩn bị chuồng và kiến thức, giao kèm toàn bộ giấy tờ và hồ sơ chăm sóc, làm giấy chuyển nhượng, và với loài thuộc diện quản lý thì làm đúng thủ tục với cơ quan kiểm lâm. Không thả ra ao hồ, công viên hay rừng, kể cả gọi là "phóng sinh", và không đem cho người đầu tiên nhắn tin hỏi.
Bài này đi qua từng bước, từ lúc nhận ra mình không nuôi tiếp được đến lúc con vật ổn định ở nhà mới.
Những lý do người ta phải chuyển nhượng
Bò sát sống lâu. Rắn ngô có thể sống 15–20 năm, trăn bóng 20–30 năm, rùa tai đỏ 20–30 năm hoặc hơn, rùa sulcata nhiều chục năm. Trong khoảng thời gian đó, cuộc sống của người nuôi thay đổi: đi học xa, đi làm ở tỉnh khác, ra nước ngoài, có con nhỏ, dị ứng, thu nhập giảm, chuyển sang nhà trọ không cho nuôi. Con rùa sulcata mua lúc bằng bàn tay có thể lớn hơn sức chứa của nhà phố.
Không có lý do nào trong số này là đáng xấu hổ. Điều đáng tránh chỉ là xử lý vội vàng.
Vì sao không được thả
Bò sát cảnh ngoại nhập thả ra ngoài thường chết vì không hợp khí hậu, không tìm được thức ăn, bị chó mèo, người bắt. Một số con sống được thì trở thành vấn đề: cạnh tranh với loài bản địa, mang ký sinh và bệnh lạ vào môi trường. Rùa tai đỏ là ví dụ ở ngay Việt Nam: loài này nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại, và thả nó ra hồ là đưa thêm một cá thể vào nhóm đang gây hại.
Thả bò sát cũng có thể vi phạm quy định về quản lý loài ngoại lai và động vật hoang dã. Vì vậy, dù với tâm lý "trả nó về tự do", việc thả không phải là lựa chọn.
Năm bước chuyển nhượng có trách nhiệm
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ của con vật
Gom lại mọi thứ về con vật trong một bìa:
- Giấy tờ nguồn gốc: hoá đơn mua, giấy tờ CITES hoặc giấy của cơ sở nuôi nếu có.
- Thông tin cơ bản: loài, tên khoa học, giới tính nếu biết, tuổi hoặc ngày nở.
- Sổ chăm sóc: cân nặng, thức ăn, lịch ăn, lần lột da, các lần đi khám.
- Thói quen riêng: con hay trốn ở đâu, có tính cắn khi đói không, chỉ ăn chuột đông lạnh cỡ nào.
- Ảnh nhận dạng mới chụp.
Bước 2: Đưa đi khám nếu có thể
Một lần khám ở bác sĩ thú y chuyên bò sát trước khi chuyển nhượng giúp người nhận biết rõ tình trạng con vật, và giúp mình yên tâm là đang giao một con khoẻ hoặc đã được ghi nhận bệnh. Nếu con vật đang ốm, nói thật với người nhận.
Bước 3: Tìm và hỏi người nhận
Nguồn người nhận tốt nhất thường là: người nuôi có kinh nghiệm mà mình quen biết, các câu lạc bộ và nhóm nuôi bò sát có nội quy rõ ràng, nhóm cứu hộ bò sát, hoặc cơ sở nuôi hợp pháp. Trước khi giao, hỏi người nhận những câu như:
- Bạn đã nuôi loài này hay loài tương tự chưa?
- Chuồng của bạn kích thước bao nhiêu, có đèn sưởi, đèn UVB, bộ điều nhiệt chưa?
- Bạn định cho ăn gì, lấy thức ăn ở đâu?
- Gần chỗ bạn có bác sĩ thú y khám bò sát không?
- Nếu sau này không nuôi được, bạn sẽ làm gì?
Người nhận tử tế sẽ không khó chịu với các câu hỏi này, thậm chí gửi ảnh chuồng cho mình xem.
Bước 4: Làm giấy chuyển nhượng
Một tờ giấy đơn giản ghi: thông tin hai bên, loài, số lượng, đặc điểm nhận dạng, ngày giao, kèm danh sách giấy tờ bàn giao, có chữ ký hai bên. Với loài thuộc phụ lục CITES hoặc thuộc diện phải đăng ký nuôi, theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, việc chuyển giao có thể cần báo hoặc làm thủ tục với cơ quan kiểm lâm. Quy định có thể thay đổi; hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi giao.
Bước 5: Giao kèm "bộ khởi đầu" và giữ liên lạc
Nếu được, giao kèm chuồng, đèn, nhiệt kế, chỗ trốn, phần thức ăn còn lại. Con vật đổi nhà nhưng giữ được đồ quen thuộc sẽ bớt căng thẳng. Hẹn người nhận nhắn tin cho mình sau vài ngày, vài tuần để hỏi han. Nhiều con, đặc biệt trăn bóng, có thể bỏ ăn một thời gian sau khi chuyển; người nhận cần biết điều đó là thường gặp và biết khi nào cần đưa đi khám.
Bán hay cho: điều gì quan trọng hơn giá
Chuyển nhượng có thể có thu tiền, nhất là với con đẹp, con có dòng màu, kèm cả bộ chuồng. Thu một khoản hợp lý cũng giúp lọc bớt người nhận chỉ vì tò mò. Nhưng tiêu chí chọn người nhận nên là sự chuẩn bị của họ, không phải ai trả cao nhất. Một con vật về tay người chưa chuẩn bị sẽ quay lại vòng chuyển nhượng rất nhanh, thường trong tình trạng tệ hơn.
Những tình huống riêng
| Tình huống | Hướng xử lý |
|---|---|
| Rùa tai đỏ lớn, không ai nhận | Hỏi các nhóm cứu hộ rùa, người nuôi có ao, bể lớn có kiểm soát. Không thả ra hồ, kể cả hồ công viên |
| Rùa sulcata đã quá lớn so với nhà | Tìm người có sân vườn rộng, có kinh nghiệm rùa cạn lớn; giao kèm hồ sơ CITES. Cân nhắc thời gian dài vì rùa sống rất lâu |
| Phát hiện con mình nuôi là loài bản địa | Liên hệ kiểm lâm để bàn giao. Không bán lại, không cho người khác |
| Con vật ốm nặng, không ai nhận | Đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát để được tư vấn chăm sóc hoặc các lựa chọn nhân đạo; không tự xử lý tại nhà |
| Người nuôi qua đời, gia đình không biết chăm | Gia đình mang bìa hồ sơ và liên hệ người quen trong giới nuôi, câu lạc bộ, nhóm cứu hộ |
Tình huống cuối nghe nặng nề, nhưng với rùa sống nhiều chục năm, nó có thật. Người nuôi rùa cạn lớn nên ghi sẵn một tờ "nếu tôi không còn chăm được" để trong bìa hồ sơ: ai có thể nhận, liên hệ thế nào, con rùa ăn gì.
Góc nhìn hôm nay: ngừng nuôi tốt bắt đầu từ lúc mua
Cách tốt nhất để không phải chuyển nhượng vội vàng là chọn đúng loài từ đầu: loài có kích thước trưởng thành vừa nhà mình, tuổi thọ mình cam kết được, thức ăn mình lo được. Khi đã nuôi, giữ hồ sơ đầy đủ từ ngày đầu giúp việc chuyển nhượng sau này dễ dàng hơn nhiều.
Quy định có thể thay đổi; với loài thuộc diện quản lý, hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở về thủ tục chuyển giao. Với kinh nghiệm chăm sóc, các câu lạc bộ nuôi bò sát và bác sĩ thú y chuyên bò sát là chỗ dựa tốt cho cả người giao lẫn người nhận.
Câu hỏi thường gặp
Không nuôi bò sát nữa thì phải làm sao?
Chuyển nhượng có trách nhiệm: chuẩn bị hồ sơ, đưa đi khám nếu được, chọn người nhận đã chuẩn bị chuồng và kiến thức, làm giấy chuyển nhượng và giữ liên lạc sau khi giao. Không thả ra môi trường.
Có được thả rùa tai đỏ ra hồ không?
Không. Rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam. Thả ra hồ, kể cả để phóng sinh, gây hại cho loài bản địa và có thể vi phạm quy định.
Chuyển nhượng trăn bóng có cần thủ tục gì?
Trăn bóng thuộc Phụ lục II CITES. Khi chuyển nhượng cần giao kèm giấy tờ nguồn gốc và có thể cần báo hoặc làm thủ tục với cơ quan kiểm lâm. Hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi giao.
Làm sao chọn người nhận bò sát đáng tin?
Hỏi về kinh nghiệm, kích thước chuồng, đèn và bộ điều nhiệt, thức ăn, bác sĩ thú y gần nhà và kế hoạch nếu sau này không nuôi được. Người nhận tử tế sẵn sàng trả lời và gửi ảnh chuồng.
Bò sát mới chuyển nhà bỏ ăn có sao không?
Bỏ ăn một thời gian sau khi đổi môi trường khá thường gặp, nhất là ở trăn bóng. Nếu con vật sụt cân, lờ đờ hoặc có dấu hiệu bệnh, cần đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát.
