CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, ký năm 1973 tại Washington và có hiệu lực từ năm 1975; Việt Nam gia nhập năm 1994. Công ước chia các loài cần kiểm soát vào ba phụ lục: Phụ lục I gần như cấm buôn bán thương mại, Phụ lục II cho buôn bán nhưng phải có giấy phép chứng minh không gây hại cho quần thể, Phụ lục III do từng nước đề nghị để được các nước khác hỗ trợ kiểm soát.
Với người nuôi bò sát, CITES không phải chuyện xa xôi. Trăn bóng, rùa sulcata, kỳ nhông xanh đều nằm trong phụ lục. Biết con vật mình nuôi ở phụ lục nào là biết nó cần loại giấy tờ gì và vì sao người bán phải đưa được giấy tờ đó.
CITES ra đời để giải quyết việc gì
Từ giữa thế kỷ 20, buôn bán động vật hoang dã qua biên giới tăng nhanh: da bò sát làm túi, mai rùa làm đồ mỹ nghệ, chim và bò sát sống làm thú cảnh. Một nước có thể cấm săn bắt trong lãnh thổ, nhưng nếu nước nhập khẩu không kiểm tra gì thì hàng lậu vẫn có chỗ tiêu thụ. CITES là thoả thuận để nước xuất và nước nhập cùng kiểm tra một lô hàng bằng một hệ thống giấy phép chung.
Điểm cần nhớ: CITES điều chỉnh buôn bán quốc tế. Việc nuôi, mua bán trong nước do luật của từng nước quy định. Ở Việt Nam, phần này nằm trong quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, với Nghị định 06/2019/NĐ-CP là văn bản hướng dẫn chính. Nhiều loài trong phụ lục CITES được luật Việt Nam quản lý ngay cả khi con vật chỉ đổi chủ trong nước.
Ba phụ lục khác nhau thế nào
| Phụ lục | Dành cho | Buôn bán quốc tế | Ví dụ bò sát |
|---|---|---|---|
| I | Loài bị đe doạ tuyệt chủng mà buôn bán là một nguyên nhân | Cấm buôn bán vì mục đích thương mại với cá thể bắt từ tự nhiên; ngoại lệ hẹp (nghiên cứu, cơ sở nhân nuôi đã đăng ký với CITES) | Rùa sao Ấn Độ (từ 2019), thằn lằn cá sấu (từ 2017), cá sấu Xiêm, các loài rùa biển |
| II | Loài chưa bị đe doạ tuyệt chủng nhưng sẽ bị nếu buôn bán không kiểm soát, và loài trông giống loài cần kiểm soát | Được buôn bán, cần giấy phép xuất khẩu do nước xuất cấp sau khi xác định việc buôn bán không hại quần thể | Trăn bóng, rùa sulcata, rùa chân đỏ, kỳ nhông xanh, tắc kè Gekko gecko (từ 2019) |
| III | Loài được một nước bảo vệ trong lãnh thổ và nhờ các nước khác giúp kiểm soát | Cần giấy phép hoặc chứng nhận xuất xứ tuỳ nước | Một số loài rùa, rắn do từng nước đề nghị |
Danh sách phụ lục được sửa tại Hội nghị các bên (CoP), họp khoảng ba năm một lần. Một loài có thể được đưa vào, chuyển lên phụ lục cao hơn hoặc hạ xuống. Ví dụ, tại CoP18 năm 2019, rùa sao Ấn Độ được chuyển lên Phụ lục I, còn tắc kè (Gekko gecko) được đưa vào Phụ lục II. Vì vậy, thông tin "loài X thuộc phụ lục nào" cần xem lại theo năm.
Một con trăn bóng đi qua hệ thống CITES như thế nào
Lấy ví dụ trăn bóng (Python regius), loài bản địa Tây Phi và Trung Phi, thuộc Phụ lục II. Một con trăn bóng muốn đến tay người nuôi ở Việt Nam một cách hợp pháp sẽ đi qua các bước sau:
- Ở nước xuất khẩu, cơ quan quản lý CITES cấp giấy phép xuất khẩu, dựa trên ý kiến của cơ quan khoa học rằng việc xuất khẩu không gây hại cho quần thể.
- Giấy phép ghi rõ loài, số lượng, và mã nguồn gốc (ví dụ C là nhân nuôi, W là bắt từ tự nhiên, R là ấp từ trứng thu ngoài tự nhiên).
- Ở Việt Nam, lô hàng cần giấy tờ do Cơ quan quản lý CITES Việt Nam cấp hoặc xác nhận, cùng thủ tục kiểm dịch động vật tại cửa khẩu.
- Từ người nhập khẩu, con vật đi qua các khâu bán buôn, bán lẻ trong nước. Mỗi khâu cần giữ được hồ sơ để truy ngược về lô nhập.
Nếu con trăn được sinh ra từ một cơ sở nuôi ở Việt Nam, chuỗi giấy tờ bắt đầu từ cơ sở đó: cơ sở được đăng ký, có sổ theo dõi đàn bố mẹ, có hồ sơ cho con non. Người mua cuối cùng không cần thuộc từng bước, nhưng cần biết rằng chuỗi đó phải tồn tại, và người bán phải đưa ra được phần giấy tờ liên quan.
Mã nguồn gốc: mấy chữ cái nói lên nhiều điều
Trên giấy phép CITES, mã nguồn gốc là chi tiết người nuôi nên biết đọc:
- W: bắt từ tự nhiên.
- R: nuôi lớn từ trứng hoặc con non thu ngoài tự nhiên (ranching).
- F: con sinh ra trong điều kiện nuôi nhưng chưa đạt chuẩn "nhân nuôi" theo định nghĩa của CITES, thường là thế hệ đầu từ bố mẹ bắt ngoài tự nhiên.
- C: nhân nuôi theo đúng định nghĩa của CITES.
- D: loài Phụ lục I nhân nuôi vì mục đích thương mại tại cơ sở đã đăng ký với Ban thư ký CITES.
Với người nuôi cảnh, con mang mã C thường khoẻ hơn, quen người hơn, ít ký sinh hơn con mang mã W. Lý do chi tiết nằm trong bài về nhân nuôi và bắt từ tự nhiên. Ở đây chỉ cần nhớ: cùng một loài, cùng một phụ lục, nhưng nguồn gốc khác nhau thì rủi ro cho con vật và cho quần thể ngoài tự nhiên cũng khác nhau.
Những loài cảnh phổ biến và vị trí trong CITES
| Loài | Tên khoa học | CITES |
|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Eublepharis macularius | Không thuộc phụ lục |
| Rồng Úc | Pogona vitticeps | Không thuộc phụ lục |
| Rắn ngô | Pantherophis guttatus | Không thuộc phụ lục |
| Tắc kè mào | Correlophus ciliatus | Không thuộc phụ lục |
| Rắn vua, rắn sữa | Chi Lampropeltis | Không thuộc phụ lục |
| Trăn bóng | Python regius | Phụ lục II |
| Rùa sulcata | Centrochelys sulcata | Phụ lục II |
| Rùa chân đỏ | Chelonoidis carbonarius | Phụ lục II |
| Kỳ nhông xanh | Iguana iguana | Phụ lục II |
| Rùa sao Ấn Độ | Geochelone elegans | Phụ lục I (từ 2019) |
"Không thuộc phụ lục" không có nghĩa là không cần giấy tờ. Con vật vẫn phải có nguồn gốc rõ ràng và qua kiểm dịch nếu nhập khẩu. Ngược lại, "thuộc Phụ lục II" không có nghĩa là bị cấm nuôi; nó có nghĩa là cần giấy tờ chặt hơn.
CITES và luật Việt Nam: hai thứ khác nhau nhưng đi cùng nhau
Người mới hay gộp "CITES" và "bị cấm" làm một. Thực tế, luật Việt Nam có danh mục riêng về động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, chia nhóm theo mức bảo vệ. Một loài bản địa có thể không nằm trong phụ lục CITES nhưng vẫn được luật trong nước bảo vệ nghiêm ngặt. Một loài ngoại nhập nằm trong Phụ lục II CITES lại được nuôi hợp pháp nếu đủ hồ sơ.
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, loài thuộc phụ lục CITES khi ở Việt Nam được quản lý tương ứng với các nhóm trong luật trong nước. Việc nuôi một số loài cần đăng ký mã số cơ sở nuôi với cơ quan kiểm lâm. Quy định có thể thay đổi; trước khi mua, hãy hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở xem loài đó cần thủ tục gì.
Góc nhìn hôm nay: tra cứu thế nào cho đúng
Muốn biết một loài đang ở phụ lục nào, nguồn đáng tin nhất là trang chính thức của CITES (cites.org) và cơ sở dữ liệu Species+ do Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thế giới của Liên Hợp Quốc vận hành. Gõ tên khoa học, không gõ tên thường gọi, vì tên tiếng Việt bị gọi lẫn rất nhiều. "Kỳ nhông" có thể là kỳ nhông xanh Nam Mỹ (Iguana iguana), có thể là rồng đất bản địa (Physignathus cocincinus), cũng có thể là nhông cát (Leiolepis).
Ba thói quen đáng giữ: ghi tên khoa học của con mình nuôi; xem lại tình trạng loài sau mỗi kỳ CoP; và giữ toàn bộ giấy tờ của con vật trong một bìa riêng. Những việc này tốn vài phút nhưng giúp mọi cuộc trao đổi với người bán, bác sĩ thú y hay cơ quan quản lý trở nên rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
CITES là viết tắt của gì?
CITES là viết tắt tiếng Anh của Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, tức Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp. Công ước ký năm 1973, có hiệu lực năm 1975. Việt Nam gia nhập năm 1994.
Phụ lục I và Phụ lục II CITES khác nhau thế nào?
Phụ lục I dành cho loài bị đe doạ tuyệt chủng, gần như cấm buôn bán thương mại cá thể bắt từ tự nhiên. Phụ lục II cho phép buôn bán nhưng phải có giấy phép xuất khẩu, chứng minh việc buôn bán không gây hại cho quần thể. Đa số bò sát cảnh có kiểm soát nằm ở Phụ lục II.
Trăn bóng thuộc phụ lục CITES nào?
Trăn bóng (Python regius) thuộc Phụ lục II. Người nuôi cần con vật có hồ sơ nhập khẩu hợp lệ hoặc sinh ra từ cơ sở nuôi đã đăng ký, và nên giữ giấy tờ suốt đời con vật.
Tắc kè da báo có thuộc CITES không?
Không. Tắc kè da báo không thuộc phụ lục CITES, nhưng vẫn cần nguồn gốc rõ ràng: nhân nuôi trong nước hoặc nhập khẩu có kiểm dịch, có hoá đơn mua bán.
Tra loài thuộc phụ lục nào ở đâu?
Trang chính thức của CITES và cơ sở dữ liệu Species+ cho phép tra theo tên khoa học. Với quy định áp dụng ở Việt Nam, nên hỏi thêm Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở vì luật trong nước có danh mục riêng.
