Thằn lằn cá sấu (Shinisaurus crocodilurus) là loài thằn lằn bán thuỷ sinh sống ven các khe suối rừng ở đông bắc Việt Nam và nam Trung Quốc, là đại diện duy nhất còn sống của cả một họ thằn lằn cổ. Ở Việt Nam, loài này được ghi nhận chủ yếu ở vùng Yên Tử (Quảng Ninh) và các dãy núi lân cận, với quần thể rất nhỏ; loài được Danh lục Đỏ IUCN xếp mức Nguy cấp và thuộc Phụ lục I CITES từ năm 2017.
Cái tên "cá sấu" đến từ chiếc đuôi khoẻ có hai hàng gờ vảy nổi như đuôi cá sấu. Còn lại, đây là một con thằn lằn nhỏ, trầm lặng, sống gần như cả đời trên những cành cây chìa ra mặt suối.
Hình dáng và họ hàng
Thằn lằn cá sấu trưởng thành dài khoảng 40 cm tính cả đuôi, thân màu nâu ô liu đến xám, bụng và hai bên cổ con đực thường có sắc cam đỏ, đặc biệt rõ vào mùa sinh sản. Đầu hơi vuông, vảy lưng thô, đuôi dẹt bên giúp bơi.
Về phân loại, nó thuộc họ riêng Shinisauridae, chỉ có một loài còn sống. Nó nằm trong nhóm lớn Anguimorpha, cùng nhóm với kỳ đà; vị trí chính xác của nó trên cây tiến hoá vẫn còn được bàn, nhưng các nghiên cứu đều thống nhất rằng dòng dõi này đã tách ra từ rất lâu. Các hoá thạch thuộc dòng này được tìm thấy ở nhiều nơi trên thế giới, cho thấy tổ tiên của nó từng phân bố rộng hơn nhiều so với vùng sống hẹp ngày nay. Vì vậy, giới khoa học coi thằn lằn cá sấu là một "hoá thạch sống" theo nghĩa phổ thông: một nhánh cổ còn sót lại.
Quần thể Việt Nam: một phân loài riêng
Thằn lằn cá sấu được mô tả khoa học từ Trung Quốc vào năm 1930. Phải đến năm 2003, loài này mới được ghi nhận lần đầu ở Việt Nam, tại vùng núi Yên Tử. Các nghiên cứu hình thái và di truyền sau đó cho thấy quần thể Việt Nam khác biệt đủ để được mô tả là một phân loài riêng, Shinisaurus crocodilurus vietnamensis, công bố năm 2016.
Ở Việt Nam, loài được ghi nhận tại các khe suối thuộc vùng Yên Tử (Quảng Ninh), khu vực Đồng Sơn – Kỳ Thượng (Quảng Ninh), và sườn tây dãy Yên Tử nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Các khảo sát công bố trong thập niên 2010 cho thấy quần thể Việt Nam rất nhỏ và phân mảnh, chỉ còn tồn tại ở một số đoạn suối. Con số ước tính cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và giữa các năm, nên khi đọc tài liệu cần chú ý mốc thời gian khảo sát.
Một ngày của thằn lằn cá sấu
Cách sống của loài này gắn chặt với suối rừng:
- Ban ngày chúng nằm bất động trên cành cây, thân leo hoặc tảng đá nhô ra trên mặt suối, thường ở độ cao không lớn so với mặt nước.
- Khi bị động, chúng thả mình rơi xuống nước và lặn, có thể ở dưới nước khá lâu.
- Ban đêm chúng ngủ trên cành cây ven suối. Chính thói quen này giúp các nhà khoa học khảo sát quần thể bằng cách soi đèn dọc suối vào ban đêm.
- Thức ăn gồm côn trùng, ấu trùng, nòng nọc, cá nhỏ và các động vật nhỏ khác ở ven suối.
- Nhiệt độ: chúng ưa nơi mát, bóng râm, nước sạch; không chịu được suối cạn hay nước nóng lên.
Một đặc điểm sinh học đáng chú ý: thằn lằn cá sấu đẻ con, không đẻ trứng. Con cái mang thai nhiều tháng rồi đẻ một lứa con non đã phát triển đầy đủ. Số con mỗi lứa không nhiều, khiến quần thể phục hồi chậm.
Những mối đe doạ
| Mối đe doạ | Biểu hiện |
|---|---|
| Mất và suy thoái sinh cảnh | Phá rừng ven suối, chuyển đổi sang rừng trồng, làm đường; suối mất bóng mát, nước nóng lên, đục hơn |
| Khai thác nước, khoáng sản | Một số đoạn suối bị cạn hoặc ô nhiễm |
| Săn bắt cho buôn bán thú cảnh | Loài lạ, hiếm nên bị nhắm tới trong thị trường thú cảnh quốc tế; đây là lý do chính để chuyển lên Phụ lục I CITES |
| Săn bắt làm thuốc dân gian, ăn | Ghi nhận ở một số nơi |
| Biến đổi khí hậu | Loài ưa mát, phân bố hẹp nên nhạy cảm với nhiệt độ tăng và hạn hán |
Vì phân bố quá hẹp, chỉ cần một đoạn suối bị phá là có thể mất một phần đáng kể quần thể Việt Nam.
Bảo tồn: từ suối Yên Tử đến chuồng nhân nuôi
Bảo vệ tại chỗ
Phần lớn sinh cảnh của loài ở Việt Nam nằm trong hoặc gần các khu bảo vệ, như vùng rừng Yên Tử và Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng. Việc bảo vệ tập trung vào giữ rừng ven suối, tuần tra chống bẫy bắt, và giáo dục cộng đồng sống gần suối.
Nhân nuôi bảo tồn
Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật đã hợp tác với vườn thú Cologne (Đức) và các đối tác để nghiên cứu, nhân nuôi bảo tồn loài này, cả ở Việt Nam và ở châu Âu. Mục đích của nhân nuôi bảo tồn khác hẳn nuôi cảnh: duy trì một quần thể dự phòng có quản lý di truyền, nghiên cứu sinh học sinh sản, và nếu cần thì chuẩn bị nguồn cá thể để củng cố quần thể ngoài tự nhiên.
Phụ lục I CITES
Tại Hội nghị các bên CITES năm 2016, thằn lằn cá sấu được chuyển lên Phụ lục I, có hiệu lực từ đầu năm 2017. Từ đó, buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại đối với cá thể bắt từ tự nhiên bị cấm. Ở Việt Nam, loài này thuộc diện được bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, và có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.
Điều người đọc nên nhớ
Thằn lằn cá sấu không phải thú cảnh. Mọi cá thể ngoài các chương trình nhân nuôi bảo tồn được quản lý đều đáng ngờ về nguồn gốc. Nếu thấy loài này bị rao bán hay bị bắt, ghi lại thông tin và báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522).
Người đi bộ đường dài ở vùng Yên Tử nên giữ suối sạch, không xả rác, không dùng xà phòng tắm giặt trực tiếp ở suối, không soi đèn bắt thú ban đêm. Gặp một con thằn lằn trên cành ven suối, chỉ nên đứng xa ngắm, không đến gần và không chụp đèn flash.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm
Các bài báo khoa học về Shinisaurus crocodilurus ở Việt Nam, nhiều bài có tóm tắt tiếng Việt, được công bố bởi các nhà nghiên cứu của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật cùng cộng sự quốc tế. Danh lục Đỏ IUCN có trang đánh giá loài với bản đồ phân bố. Ở một số vườn thú châu Âu có chương trình nhân nuôi, khách tham quan có thể thấy con vật thật cùng bảng giới thiệu về nỗ lực bảo tồn ở Việt Nam.
Câu chuyện của thằn lằn cá sấu là lời nhắc rằng bò sát quý hiếm không chỉ là những con lớn, nổi tiếng. Một con thằn lằn dài bằng cánh tay, im lặng trên cành cây ven suối, cũng có thể là mảnh cuối cùng của một nhánh tiến hoá hàng chục triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Thằn lằn cá sấu sống ở đâu tại Việt Nam?
Ở Việt Nam, loài được ghi nhận chủ yếu ở các khe suối vùng Yên Tử và Đồng Sơn – Kỳ Thượng (Quảng Ninh) và sườn tây dãy Yên Tử nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Chúng sống ven suối rừng mát, nước sạch.
Vì sao gọi là thằn lằn cá sấu?
Vì đuôi của chúng khoẻ, dẹt bên, có hai hàng gờ vảy nổi giống đuôi cá sấu. Ngoài chiếc đuôi, đây là một loài thằn lằn cỡ nhỏ, không có quan hệ gần với cá sấu.
Thằn lằn cá sấu đẻ trứng hay đẻ con?
Thằn lằn cá sấu đẻ con. Con cái mang thai nhiều tháng rồi đẻ một lứa con non đã phát triển đầy đủ, số con mỗi lứa không nhiều.
Thằn lằn cá sấu thuộc phụ lục CITES nào?
Loài này được chuyển lên Phụ lục I CITES, có hiệu lực từ năm 2017, nghĩa là cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại với cá thể bắt từ tự nhiên. Ở Việt Nam, loài thuộc diện được bảo vệ.
Có được nuôi thằn lằn cá sấu làm cảnh không?
Không. Đây là loài nguy cấp, được bảo vệ, chỉ được nhân nuôi trong các chương trình bảo tồn có quản lý. Gặp con bị rao bán hay bị bắt thì báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã.
