Cá sấu Xiêm ở Cát Tiên: đưa cá sấu trở về đầm Bàu Sấu

Cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) là loài cá sấu nước ngọt của Đông Nam Á, từng phổ biến ở các sông, đầm lầy Nam Bộ nhưng gần như biến mất khỏi tự nhiên Việt Nam vào cuối thế kỷ 20. Từ đầu những năm 2000, Vườn quốc gia Cát Tiên đã đưa cá sấu Xiêm nhân nuôi, được kiểm tra di truyền là thuần loài, trở về đầm Bàu Sấu; đây là một trong những chương trình tái thả bò sát lớn đầu tiên ở Việt Nam, và cá sấu đã sinh sản trở lại ngoài tự nhiên.

Câu chuyện này đáng kể không chỉ vì con cá sấu, mà vì nó cho thấy những điều phải làm đúng khi đưa một loài đã mất trở về: chọn đúng loài, đúng nơi, và theo dõi lâu dài.

Cá sấu Xiêm là loài như thế nào

• Kích thước: cá thể trưởng thành thường dài khoảng 2–3 m, con đực lớn hơn con cái. Đây là loài cá sấu cỡ trung, nhỏ hơn nhiều so với cá sấu nước mặn (Crocodylus porosus).
• Nơi sống: sông chảy chậm, hồ, đầm lầy, bàu nước ngọt có thảm thực vật dày.
• Thức ăn: cá là chính, cùng ếch nhái, rắn, chim nước và thú nhỏ.
• Sinh sản: con cái đắp tổ bằng thực vật mục và bùn, đẻ trứng trong tổ; nhiệt sinh ra từ lá mục giúp ấp trứng. Như nhiều loài cá sấu, giới tính con non phụ thuộc vào nhiệt độ ấp.
• Tính nết: so với cá sấu nước mặn, cá sấu Xiêm được ghi nhận là ít gây tấn công người hơn, nhưng vẫn là động vật săn mồi lớn cần được tôn trọng khoảng cách.

Trên Danh lục Đỏ IUCN, cá sấu Xiêm ở mức Cực kỳ nguy cấp. Loài thuộc Phụ lục I CITES. Ở Việt Nam, loài được bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã và có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.

Vì sao cá sấu biến mất khỏi sông nước Nam Bộ

Tên đất như Bàu Sấu, rạch Sấu, cùng những câu chuyện của người già vùng sông nước, cho thấy cá sấu từng là một phần quen thuộc của Nam Bộ. Sự suy giảm đến từ nhiều nguyên nhân cộng dồn:

• Săn bắt lấy da và thịt, nhất là khi nhu cầu da cá sấu tăng trong thế kỷ 20.
• Bắt cá sấu con ngoài tự nhiên để đưa vào trại nuôi thương phẩm.
• Mất sinh cảnh: khai hoang đầm lầy làm ruộng, đắp đập, nạo vét kênh.
• Xung đột với người: cá sấu lớn bị giết khi xuất hiện gần nơi người ở.

Đến cuối thế kỷ 20, cá sấu Xiêm hoang dã ở Việt Nam gần như không còn được ghi nhận. Trên phạm vi toàn cầu, quần thể hoang dã của loài cũng chỉ còn rải rác ở một số nơi trong khu vực, trong đó Campuchia được coi là nơi còn nhiều nhất.

Trại nuôi đông, ngoài tự nhiên vắng: bài toán lai giống

Một nghịch lý của cá sấu Xiêm là trong trại thì rất nhiều, ngoài tự nhiên lại gần như không còn. Việt Nam, Thái Lan, Campuchia có nhiều trại nuôi thương phẩm. Nhưng trong nhiều trại, cá sấu Xiêm từng được nuôi chung và lai với cá sấu nước mặn hoặc cá sấu Cuba (Crocodylus rhombifer), vì con lai lớn nhanh, cho da tốt.

Thả con lai ra tự nhiên là sai lầm nghiêm trọng: nó làm "loãng" nguồn gen của loài thuần còn sót lại, và đặc điểm sinh thái của con lai có thể khác loài gốc. Vì vậy, bước then chốt của chương trình Bàu Sấu là chọn cá thể bằng kiểm tra di truyền, chỉ thả những con được xác nhận là cá sấu Xiêm thuần.

Đưa cá sấu về Bàu Sấu

Bàu Sấu là một hệ đầm, bàu nước ngọt nằm trong khu Nam Cát Tiên, thuộc Vườn quốc gia Cát Tiên, vườn quốc gia trải trên địa phận Đồng Nai và Lâm Đồng. Năm 2005, khu đất ngập nước Bàu Sấu được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.

Các mốc chính của chương trình tái thả, theo những tài liệu được công bố:

1. Cuối thập niên 1990: đánh giá sinh cảnh Bàu Sấu, xác định nơi đây phù hợp: nước ngọt quanh năm, nhiều cá, thảm thực vật ven bờ, ít người ở.
2. Chọn nguồn cá thể: lấy từ đàn nuôi trong nước, kiểm tra di truyền để loại con lai.
3. Đầu những năm 2000: thả vài chục cá thể vào Bàu Sấu.
4. Những năm sau: theo dõi, ghi nhận cá sấu làm tổ, đẻ trứng và con non sống sót ngoài tự nhiên.

Các đợt khảo sát sau đó cho thấy quần thể đã sinh sản và tăng lên. Con số cá thể cụ thể khác nhau giữa các đợt đếm vì đếm cá sấu trong đầm lầy rộng, nhiều thực vật là việc khó; khi đọc số liệu, nên chú ý năm khảo sát và phương pháp đếm.

Những điều chương trình này dạy chúng ta

Đây cũng là lý do người ta không khuyến khích "phóng sinh" bò sát một cách tự phát. Thả một con vật không rõ loài, không rõ sức khoẻ, vào nơi không phù hợp thường gây hại nhiều hơn là giúp.

Thách thức hiện nay

• Không gian hạn chế: Bàu Sấu không lớn; quần thể tăng sẽ cần thêm sinh cảnh.
• Nguồn gen hẹp: quần thể bắt đầu từ vài chục cá thể nên đa dạng di truyền thấp.
• Thực vật xâm lấn và thay đổi thuỷ văn: ảnh hưởng đến mặt nước và bãi làm tổ.
• Săn trộm, đánh bắt cá bằng lưới: cá sấu có thể mắc lưới, bị bắt.

Góc nhìn hôm nay: đến Bàu Sấu thế nào cho đúng

Vườn quốc gia Cát Tiên có tuyến đi bộ đến Bàu Sấu cùng kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên của vườn. Khách có thể ngắm đầm, chim nước, và nếu may mắn thì thấy cá sấu nằm phơi hoặc chỉ lộ đôi mắt trên mặt nước. Vài nguyên tắc: đi theo người dẫn, không tự ý xuống nước, không ném thức ăn, giữ im lặng, không dùng đèn flash.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các báo cáo của Vườn quốc gia Cát Tiên, tài liệu của Nhóm chuyên gia cá sấu thuộc IUCN (Crocodile Specialist Group) về cá sấu Xiêm, và các bài viết về khu Ramsar Bàu Sấu. Câu chuyện cá sấu ở Cát Tiên vẫn đang được viết tiếp; mỗi lứa con non sống sót là một trang mới.