Vùng biển Việt Nam ghi nhận năm loài rùa biển: vích (Chelonia mydas), đồi mồi (Eretmochelys imbricata), quản đồng (Caretta caretta), đồi mồi dứa (Lepidochelys olivacea) và rùa da (Dermochelys coriacea). Trong đó, vích là loài lên bờ đẻ trứng nhiều nhất, tập trung ở Côn Đảo; mùa đẻ ở các bãi phía Nam kéo dài khoảng từ tháng 4 đến tháng 10, rộ vào giữa năm. Cả năm loài đều thuộc Phụ lục I CITES và được bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã ở Việt Nam.
Bài này giúp phân biệt năm loài, biết chúng ăn gì, đẻ ở đâu, và vì sao mỗi loài lại cần một cách bảo vệ hơi khác nhau.
Phân biệt năm loài: bảng so sánh nhanh
| Tên Việt | Tên khoa học | Dấu hiệu nhận ra | Thức ăn chính của con trưởng thành | IUCN (toàn cầu) |
|---|---|---|---|---|
| Vích (rùa xanh) | Chelonia mydas | Đầu tròn, mõm ngắn; mai trơn, 4 cặp tấm vảy sườn; một cặp vảy lớn giữa hai mắt | Cỏ biển, rong tảo | Nguy cấp |
| Đồi mồi | Eretmochelys imbricata | Mõm nhọn như mỏ chim; các tấm vảy mai xếp chồng lên nhau như ngói; mép mai sau có răng cưa | Bọt biển trên rạn san hô | Cực kỳ nguy cấp |
| Quản đồng | Caretta caretta | Đầu rất to so với thân; mai nâu đỏ, 5 cặp tấm vảy sườn | Cua, ốc, động vật có vỏ | Sẽ nguy cấp |
| Đồi mồi dứa | Lepidochelys olivacea | Nhỏ nhất; mai gần tròn, màu ô liu, thường từ 6 cặp tấm vảy sườn trở lên | Ăn tạp: giáp xác, sứa, cá | Sẽ nguy cấp |
| Rùa da | Dermochelys coriacea | Lớn nhất; không có mai sừng, lưng phủ da như cao su với các gờ chạy dọc | Sứa | Sẽ nguy cấp (một số quần thể cực kỳ nguy cấp) |
Mức IUCN trong bảng là đánh giá toàn cầu của từng loài; một số quần thể khu vực được đánh giá riêng và có thể nặng hơn. Trong Sách Đỏ Việt Nam, các loài rùa biển đều được xếp ở mức bị đe doạ.
Vích: loài quen thuộc nhất
Khi nói "rùa biển lên bờ đẻ" ở Việt Nam, phần lớn là nói về vích. Tên "rùa xanh" không đến từ màu mai mà từ màu lớp mỡ dưới da, ngả xanh do chế độ ăn cỏ biển và tảo. Con trưởng thành có mai dài khoảng một mét, nặng có thể trên một trăm ki-lô-gam.
Vích là loài duy nhất trong năm loài mà con trưởng thành chủ yếu ăn thực vật. Chúng "gặm cỏ" trên các thảm cỏ biển, giúp thảm cỏ không quá dày, tạo điều kiện cho nhiều sinh vật khác. Mất thảm cỏ biển vì nạo vét, ô nhiễm là mất bãi ăn của vích.
Đồi mồi: nạn nhân của đồ mỹ nghệ
Chiếc mai với những tấm vảy vân nâu vàng, xếp chồng như ngói, là thứ khiến đồi mồi bị săn suốt nhiều thế kỷ. Vảy mai được mài, hơ, ép thành lược, gọng kính, vòng tay, đồ trang trí; chữ "đồi mồi" trong tiếng Việt cũng dùng để chỉ chính chất liệu này.
Đồi mồi sống gắn với rạn san hô, dùng mõm nhọn để rỉa bọt biển trong các khe đá. Rạn san hô suy thoái, cộng với săn bắt lấy mai, khiến loài này ở mức Cực kỳ nguy cấp trên toàn cầu. Hiện nay, mua bán sản phẩm từ mai đồi mồi là vi phạm quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES. Đồ "đồi mồi" bày bán ở các điểm du lịch ven biển cần được tránh, kể cả khi người bán nói là "hàng cũ" hay "giả đồi mồi".
Quản đồng, đồi mồi dứa và rùa da: ba loài hiếm gặp
Quản đồng có chiếc đầu to với hàm khoẻ để nghiền vỏ cua, ốc. Ở Việt Nam, loài này được ghi nhận chủ yếu qua các cá thể mắc lưới, dạt bờ; ghi nhận đẻ trứng rất ít.
Đồi mồi dứa là loài nhỏ nhất, nổi tiếng ở một số nước với hiện tượng hàng nghìn con lên bờ đẻ cùng lúc. Ở Việt Nam, ghi nhận đẻ trứng của loài này thưa thớt, rải rác ở các bãi miền Trung và miền Nam.
Rùa da là loài rùa lớn nhất còn sống, có thể dài gần hai mét. Chúng lặn rất sâu, di cư rất xa để săn sứa. Rác nhựa, đặc biệt là túi nilon trôi nổi trông giống sứa, là mối đe doạ lớn với loài này. Ở Việt Nam, rùa da hầu như chỉ được ghi nhận qua cá thể mắc lưới hoặc dạt vào bờ.
Bãi đẻ ở Việt Nam
Các bãi đẻ được biết đến nhiều nhất trải dọc bờ biển miền Trung và miền Nam:
- Côn Đảo (TP. Hồ Chí Minh): bãi đẻ vích quan trọng nhất cả nước, với chương trình bảo vệ và di dời tổ trứng về khu ấp được thực hiện từ những năm 1990.
- Núi Chúa (Khánh Hòa): bãi đẻ vích trên đất liền, nằm trong vườn quốc gia, có hoạt động tuần tra bảo vệ tổ trứng.
- Hòn Cau (Lâm Đồng): khu bảo tồn biển ven bờ có ghi nhận vích lên đẻ.
- Phú Quốc (An Giang) và một số đảo khác: có ghi nhận rùa biển đẻ, nhưng số lượng ít hơn nhiều so với trước.
Nhiều bãi đẻ trước kia, như các bãi trên đất liền miền Trung, đã gần như không còn rùa lên vì ánh đèn, xây dựng ven biển, người qua lại ban đêm và việc lấy trứng kéo dài nhiều năm.
Mùa đẻ diễn ra thế nào
Ở các bãi phía Nam như Côn Đảo, mùa vích đẻ thường kéo dài khoảng từ tháng 4 đến tháng 10, rộ vào giữa năm. Một con cái trong một mùa có thể lên bờ đẻ nhiều lần, mỗi lần cách nhau vài tuần, mỗi tổ khoảng vài chục đến hơn một trăm trứng. Sau một mùa đẻ, con cái thường nghỉ vài năm mới quay lại.
Con cái thường lên bờ vào ban đêm, bò lên vùng cát khô trên mức triều cao, đào hố bằng chân sau, đẻ trứng, lấp lại rồi quay về biển. Trứng nở sau khoảng 45–70 ngày tuỳ nhiệt độ cát. Nhiệt độ ấp cũng quyết định tỷ lệ đực cái của lứa con, một chủ đề đáng chú ý trong bối cảnh khí hậu nóng lên.
Những mối đe doạ chung
- Mắc lưới, mắc câu trong nghề cá; rùa cần ngoi lên thở nên dễ chết đuối khi mắc lưới.
- Lấy trứng, bắt con trưởng thành trên bãi đẻ.
- Buôn bán mai, đồ mỹ nghệ, thịt.
- Rác nhựa, lưới ma trôi nổi.
- Mất bãi đẻ do xây dựng, kè biển, ánh đèn, khai thác cát.
- Mất thảm cỏ biển và rạn san hô, nơi kiếm ăn.
Góc nhìn hôm nay: làm gì để giúp rùa biển
Người đi biển có thể giúp bằng những việc cụ thể: không mua đồ đồi mồi, không ăn trứng hay thịt rùa biển, mang rác về, giảm đồ nhựa dùng một lần, và khi gặp rùa mắc lưới hoặc dạt bờ thì báo ngay cho kiểm lâm, ban quản lý khu bảo tồn biển hoặc chính quyền địa phương. Ở những nơi có chương trình xem rùa đẻ có kiểm soát, như ở Côn Đảo, hãy tham gia đúng quy định của ban quản lý: không đèn, không flash, giữ khoảng cách, đi theo kiểm lâm.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tài liệu của Vườn quốc gia Côn Đảo, của WWF và IUCN về rùa biển Việt Nam, và trang đánh giá từng loài trên Danh lục Đỏ IUCN.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có mấy loài rùa biển?
Vùng biển Việt Nam ghi nhận năm loài: vích, đồi mồi, quản đồng, đồi mồi dứa và rùa da. Vích là loài lên bờ đẻ trứng nhiều nhất, các loài còn lại ít gặp hơn nhiều.
Vích và đồi mồi khác nhau thế nào?
Vích có đầu tròn, mõm ngắn, mai trơn và con trưởng thành ăn cỏ biển. Đồi mồi có mõm nhọn như mỏ chim, vảy mai xếp chồng như ngói, sống ở rạn san hô và ăn bọt biển.
Rùa biển đẻ trứng vào tháng mấy?
Ở các bãi phía Nam như Côn Đảo, mùa vích đẻ thường từ khoảng tháng 4 đến tháng 10, rộ vào giữa năm. Rùa cái lên bờ vào ban đêm và có thể đẻ nhiều lần trong một mùa.
Mua đồ đồi mồi có vi phạm không?
Đồi mồi thuộc Phụ lục I CITES và được bảo vệ ở Việt Nam. Mua bán sản phẩm từ mai đồi mồi là vi phạm quy định về động vật hoang dã. Du khách nên tránh mọi món hàng được giới thiệu là đồi mồi.
Rùa da là loài rùa lớn nhất phải không?
Đúng. Rùa da là loài rùa lớn nhất còn sống, có thể dài gần hai mét, lưng phủ da với các gờ dọc thay vì mai sừng. Chúng ăn sứa nên rất dễ nuốt nhầm túi nilon trôi trên biển.
