Rùa Hoàn Kiếm, hay giải Thượng Hải (Rafetus swinhoei), là loài ba ba khổng lồ nước ngọt được coi là loài rùa hiếm nhất thế giới: tính tới các công bố năm 2020, chỉ còn vài cá thể được xác nhận còn sống, trong đó có một con đực ở vườn thú Tô Châu (Trung Quốc) và một con cái ở hồ Đồng Mô (Hà Nội). Cá thể nổi tiếng ở hồ Hoàn Kiếm đã chết năm 2016, và loài được Danh lục Đỏ IUCN xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp.
Bài này nhìn con rùa hồ Gươm từ góc sinh học và bảo tồn: nó là loài gì, vì sao gần như biến mất, và những gì người ta còn đang làm để giữ lại nó.
Một loài ba ba, không phải rùa mai cứng
Dù quen gọi là "rùa", Rafetus swinhoei thuộc họ Ba ba (Trionychidae), nhóm rùa có mai mềm phủ da thay vì vảy sừng cứng. Đặc điểm nổi bật:
- Kích thước rất lớn: mai có thể dài trên một mét, cá thể trưởng thành nặng hàng trăm ki-lô-gam. Cá thể hồ Hoàn Kiếm khi được đưa lên chữa bệnh năm 2011 được ghi nhận nặng khoảng 169 kg.
- Đầu và mõm: đầu to, mõm ngắn hơi nhọn như vòi, mắt nhỏ, thích nghi sống đáy.
- Môi trường sống: sông lớn, hồ, đầm nước ngọt ở lưu vực sông Hồng (Việt Nam và tỉnh Vân Nam, Trung Quốc) và hạ lưu sông Dương Tử. Tên "giải Thượng Hải" gắn với nơi mẫu vật được mô tả khoa học vào thế kỷ 19.
- Tập tính: phần lớn thời gian vùi mình trong bùn đáy, nổi lên để thở và phơi lưng. Thức ăn gồm cá, ốc, cua, và một phần thực vật.
Như nhiều loài rùa lớn, chúng trưởng thành chậm, sống rất lâu và sinh sản ít. Đây chính là điểm yếu khi quần thể bị săn bắt: lấy đi một con trưởng thành là mất đi nhiều thập kỷ sinh sản.
Cuộc tranh cãi về tên loài
Năm 2000, Giáo sư Hà Đình Đức công bố cá thể ở hồ Hoàn Kiếm là một loài mới, đặt tên Rafetus leloii, gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm. Nhiều nhà nghiên cứu quốc tế sau đó đã so sánh hình thái và dữ liệu di truyền, và phần lớn cho rằng rùa hồ Gươm cùng loài với Rafetus swinhoei. Hiện các danh lục quốc tế như IUCN xếp nó vào R. swinhoei, còn một số tài liệu trong nước vẫn dùng tên R. leloii.
Đây là một ví dụ cho thấy phân loại học không phải lúc nào cũng có câu trả lời một lần là xong. Với người đọc phổ thông, chỉ cần nhớ: rùa hồ Gươm, rùa Đồng Mô, rùa Tô Châu được giới bảo tồn quốc tế coi là cùng một loài và cùng một nỗ lực cứu.
Những mốc chính
- 1967: một cá thể lớn ở hồ Hoàn Kiếm chết; tiêu bản được giữ và trưng bày ở khu đền Ngọc Sơn.
- Thập niên 1990–2000: giới khoa học nhận ra loài cực hiếm; các khảo sát tìm thêm cá thể ở sông, hồ miền Bắc và Vân Nam.
- 2008: một con cái được chuyển từ vườn thú Trường Sa (Trung Quốc) về ghép với con đực ở vườn thú Tô Châu, mở đầu chương trình sinh sản.
- Tháng 4/2011: rùa hồ Hoàn Kiếm được đưa lên đảo nhân tạo giữa hồ để chữa vết loét, sau đó thả lại xuống hồ.
- Tháng 1/2016: cá thể rùa hồ Hoàn Kiếm chết.
- Tháng 4/2019: con cái ở Tô Châu chết sau một lần thụ tinh nhân tạo.
- 2020: các nhà khoa học xác nhận một cá thể ở hồ Đồng Mô (Hà Nội) là con cái, thắp lại hy vọng.
Ngoài các cá thể đã xác nhận, đã có những báo cáo về cá thể nghi là giải Thượng Hải ở hồ, sông khác ở Việt Nam; một số chưa được xác nhận chắc chắn bằng mẫu sinh học. Vì vậy, các con số "còn mấy con" cần được đọc kèm mốc thời gian và mức độ xác nhận.
Vì sao loài này gần như biến mất
Không có một nguyên nhân duy nhất. Các tài liệu bảo tồn thường nêu những yếu tố sau:
| Nguyên nhân | Tác động |
|---|---|
| Săn bắt | Rùa lớn bị bắt để ăn thịt, lấy mai; một con trưởng thành có giá trị cao nên bị săn ráo riết |
| Đập và thay đổi dòng chảy | Thay đổi chế độ nước, bãi cát ven sông, nơi rùa đẻ trứng |
| Khai thác cát, san lấp | Mất bãi đẻ, mất vùng nước sâu yên tĩnh |
| Ô nhiễm | Nước hồ, sông đô thị ô nhiễm ảnh hưởng sức khoẻ và nguồn thức ăn |
| Quần thể quá nhỏ, phân tán | Các cá thể còn lại ở cách xa nhau, không gặp được nhau để sinh sản |
Điểm cuối là điểm nguy hiểm nhất. Khi chỉ còn vài cá thể nằm ở các hồ khác nhau, kể cả bảo vệ tuyệt đối từng con cũng không đủ; loài chỉ có tương lai nếu có con non.
Những nỗ lực bảo tồn đang diễn ra
Sinh sản nhân tạo
Chương trình ở Tô Châu thu được trứng nhiều năm nhưng tỷ lệ trứng có phôi rất thấp, kể cả khi đã thử thụ tinh nhân tạo. Nguyên nhân được cho là liên quan đến tuổi cao và tình trạng sinh sản của con đực. Sau khi con cái ở Tô Châu chết năm 2019, việc xác nhận con cái ở Đồng Mô năm 2020 mở ra khả năng mới, nhưng việc ghép cặp giữa hai cá thể ở hai nước là bài toán phức tạp về kỹ thuật, ngoại giao và rủi ro cho chính con vật.
Bảo vệ tại chỗ và khảo sát
Các tổ chức như Asian Turtle Program, WCS cùng cơ quan chức năng địa phương phối hợp khảo sát, dùng cả phương pháp phân tích ADN môi trường (eDNA) từ mẫu nước để tìm dấu vết loài ở các hồ, sông nghi có. Người dân quanh các hồ có rùa được vận động không đánh bắt bằng lưới, không dùng điện, và báo khi thấy rùa lớn.
Cứu những loài ba ba khác
Câu chuyện giải Thượng Hải cũng khiến giới bảo tồn chú ý hơn đến các loài ba ba bản địa khác đang bị buôn bán, như ba ba gai và cua đinh. Bài học là đừng chờ một loài còn vài con mới bắt đầu bảo vệ.
Sử liệu, truyền thuyết và con vật thật
Rùa hồ Gươm gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm cho Rùa Vàng sau khi đánh thắng quân Minh. Đây là truyền thuyết, được ghi lại trong văn học dân gian và các sách thời sau; không có cách nào nối trực tiếp con rùa thời Lê với các cá thể được quan sát ở thế kỷ 20. Tuy vậy, truyền thuyết giúp con rùa có một chỗ đứng đặc biệt trong lòng người Hà Nội, và chính sự quan tâm ấy đã tạo điều kiện cho việc chữa bệnh năm 2011, theo dõi sức khoẻ con rùa trong nhiều năm.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Ai muốn tìm hiểu có thể đến khu di tích đền Ngọc Sơn ở hồ Hoàn Kiếm để xem tiêu bản rùa; tìm đọc các bài tổng kết của Asian Turtle Program, IUCN và Turtle Survival Alliance về Rafetus swinhoei; hoặc thăm Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) để hiểu bối cảnh rộng hơn của các loài rùa Việt Nam.
Bài học rút ra rất rõ: một loài có thể đi từ "còn nhiều ở sông" đến "còn đếm trên đầu ngón tay" chỉ trong vài thế hệ người. Mỗi người có thể góp phần nhỏ bằng việc không mua, không ăn thịt rùa, ba ba hoang dã, và báo cho kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã khi thấy rùa lớn bị bắt.
Câu hỏi thường gặp
Rùa Hoàn Kiếm là loài gì?
Rùa Hoàn Kiếm được phần lớn giới khoa học quốc tế xếp vào loài giải Thượng Hải (Rafetus swinhoei), một loài ba ba khổng lồ nước ngọt. Một số tài liệu trong nước dùng tên Rafetus leloii, và vấn đề tên loài từng là chủ đề tranh cãi.
Rùa hồ Gươm chết năm nào?
Cá thể rùa ở hồ Hoàn Kiếm chết vào tháng 1 năm 2016. Trước đó, vào tháng 4/2011, con rùa từng được đưa lên đảo nhân tạo giữa hồ để chữa vết loét rồi thả lại.
Hiện còn bao nhiêu con giải Thượng Hải?
Tính tới các công bố năm 2020, chỉ vài cá thể được xác nhận còn sống, gồm một con đực ở vườn thú Tô Châu (Trung Quốc) và một con cái ở hồ Đồng Mô (Hà Nội). Một số báo cáo khác về cá thể ở nơi khác chưa được xác nhận chắc chắn.
Vì sao giải Thượng Hải khó sinh sản?
Các cá thể còn lại sống cách xa nhau, nhiều con đã già. Chương trình ở Tô Châu thu được trứng nhưng tỷ lệ trứng có phôi rất thấp, kể cả khi thử thụ tinh nhân tạo.
Xem tiêu bản rùa hồ Gươm ở đâu?
Tiêu bản cá thể rùa chết năm 1967 được trưng bày ở khu di tích đền Ngọc Sơn, hồ Hoàn Kiếm. Đây là nơi dễ tiếp cận nhất để thấy kích thước thật của loài.
