Lột da bị kẹt là khi lớp da cũ không bong hết mà còn bám ở ngón chân, chóp đuôi, quanh mắt hoặc từng mảng trên thân. Nguyên nhân phổ biến nhất là chuồng quá khô hoặc con vật thiếu nước; cách giúp an toàn là tăng ẩm, ngâm nước ấm nông cho da mềm rồi để con vật tự cọ ra, không dùng nhíp giật. Da kẹt ở ngón và đuôi cần xử lý sớm vì nó thắt lại như sợi chỉ, có thể làm hoại tử đầu ngón.
Bò sát lột da thế nào khi bình thường
Bò sát lớn lên nhưng lớp sừng ngoài không lớn theo, nên định kỳ chúng thay lớp ngoài cùng. Cách lột khác nhau theo nhóm:
| Nhóm | Cách lột bình thường | Tần suất tham khảo |
|---|---|---|
| Rắn (rắn ngô, trăn bóng) | Lột cả tấm từ mõm tới đuôi, kể cả vảy che mắt; da lộn trái như chiếc tất | Con non vài tuần một lần, con trưởng thành thưa hơn |
| Tắc kè da báo, tắc kè mào | Lột thành mảng lớn trong vài giờ, thường ăn luôn da cũ | Con non dày, con lớn khoảng một tháng một lần hoặc thưa hơn |
| Rồng Úc, kỳ nhông xanh | Lột từng mảng, rải rác nhiều ngày, mỗi vùng một lúc | Con non gần như liên tục, con lớn vài lần một năm |
| Rùa | Da chân, cổ bong từng mảnh nhỏ; rùa nước còn bong lớp vảy mỏng trên mai | Rải rác, không theo chu kỳ rõ |
Một kỳ lột tốt nhìn rất gọn: rắn để lại một tấm da liền có đủ hai "kính mắt" trong suốt ở đầu; tắc kè sau lột có ngón chân sạch, chóp đuôi sạch. Mỗi lần rắn lột, hãy trải tấm da ra kiểm đầu và đuôi đủ chưa. Đó là cách đơn giản nhất để biết có sót chỗ nào.
Những chỗ da hay kẹt và vì sao nguy hiểm
Ngón chân tắc kè
Đây là chỗ đáng lo nhất. Da cũ bám quanh ngón, khô lại, co thắt như vòng chun. Máu không lưu thông được, đầu ngón sưng, thâm rồi khô rụng. Nhiều con tắc kè da báo mất đầu ngón chỉ vì một lần lột kẹt không ai để ý.
Chóp đuôi
Ở rồng Úc và tắc kè, da cũ kẹt nhiều lớp ở chóp đuôi có thể dẫn tới hoại tử. Đuôi chuyển màu sẫm, khô, cứng từ chóp lên là dấu hiệu cần đi bác sĩ thú y ngay, vì vùng chết có thể lan dần.
Mắt rắn
Rắn không có mí mắt; mắt được che bằng một vảy trong suốt gọi là kính mắt, và nó lột cùng với da. Nếu tấm da lột thiếu phần kính mắt, mắt rắn trông mờ, nhăn hoặc có lớp đục. Nhiều lớp chồng lên qua nhiều lần lột có thể ảnh hưởng tầm nhìn và gây viêm. Tuyệt đối không cạy bằng nhíp hay móng tay: kính mắt nối liền với mắt, cạy sai là làm tổn thương giác mạc.
Mảng da trên thân
Ở rắn, da lột thành nhiều mảnh vụn thay vì một tấm là dấu hiệu chuồng quá khô hoặc có vấn đề sức khoẻ. Mảng da cũ trên thân ít nguy hiểm hơn ngón và mắt, nhưng là tín hiệu cần sửa chuồng.
Nguyên nhân: đa số nằm ở chuồng
- Độ ẩm thấp: phổ biến nhất, nhất là trong phòng máy lạnh hoặc mùa hanh khô cuối năm ở miền Bắc.
- Thiếu nước: bát nước khô, quá nhỏ, đặt sai chỗ; con vật không uống đủ thì da không đủ ẩm để bong.
- Không có hộp ẩm: tắc kè da báo cần một chỗ trốn lót rêu hoặc xơ dừa ẩm để vào lúc sắp lột.
- Không có bề mặt nhám: rắn cần đá, cành, vỏ cây để cọ mõm bắt đầu lột.
- Ve mạt: ve rắn bám dưới vảy làm da tổn thương, lột không đều.
- Bệnh và suy dinh dưỡng: con vật gầy yếu, thiếu vitamin A, có vết thương cũ thường lột kém.
- Bị làm phiền khi đang lột: bế, dọn chuồng đúng lúc con vật đang lột có thể làm nó dừng giữa chừng.
Cách giúp an toàn tại nhà
Nguyên tắc là làm mềm da để con vật tự cọ ra, người chỉ hỗ trợ nhẹ. Không kéo, không giật.
Cho thằn lằn: ngâm nước ấm nông
- Dùng hộp nhựa sạch, đổ nước ấm vừa, ngập tới khoảng vai con vật khi đứng, không ngập đầu.
- Nước nên ấm dịu, thấp hơn thân nhiệt người; đo bằng nhiệt kế, khoảng 26–30°C là mức nhiều người nuôi dùng. Không dùng nước nóng.
- Ngâm khoảng 10–15 phút, đứng trông suốt, không bỏ đi.
- Sau đó đặt con vật lên khăn ẩm hoặc để nó bò trên tay, da mềm thường tự tuột khi cọ. Có thể dùng tăm bông ẩm lăn nhẹ theo chiều từ gốc ngón ra đầu ngón.
- Không tuột trong lần đầu thì để vào hộp ẩm vài giờ, lặp lại hôm sau. Đừng cố trong một lần.
Cho rắn: túi vải ẩm
Đặt rắn vào một túi vải sạch hoặc áo gối cũ có vài khăn ẩm ấm bên trong, buộc miệng, để ở chỗ ấm khoảng 20–30 phút. Rắn bò trong túi sẽ cọ vào vải và tự tuột da. Cách này nhẹ nhàng hơn ngâm nước với rắn vì rắn bị căng thẳng khi phải bơi.
Những việc không nên làm
- Không dùng nhíp kéo da ở ngón chân hay mắt.
- Không bôi dầu ăn, dầu khoáng, kem dưỡng da người lên con vật.
- Không ngâm trong nước nóng, không ngâm lâu.
- Không cạy kính mắt rắn dưới bất kỳ hình thức nào.
Khi nào phải đưa đi bác sĩ thú y
Hãy đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát nếu gặp một trong các trường hợp sau:
- Ngón chân hoặc chóp đuôi đã sưng, thâm, khô cứng.
- Kính mắt rắn sót lại sau lần lột, hoặc mắt đục, sưng, chảy dịch.
- Đã làm mềm hai ba lần mà da vẫn bám.
- Lần lột nào cũng kẹt dù chuồng đã chỉnh, vì có thể có bệnh nền.
- Thấy đốm đen, đỏ bò quanh mắt, cằm, dưới vảy, hoặc xác ve chết trong bát nước.
Bác sĩ có dụng cụ và kinh nghiệm để gỡ phần da kẹt ở vùng nhạy cảm, đánh giá mô đã tổn thương chưa và tìm nguyên nhân bệnh nền nếu có.
Phòng lột kẹt theo khí hậu Việt Nam
Độ ẩm ngoài trời ở Việt Nam nhìn chung cao, nên nhiều người nghĩ bò sát không thể bị khô. Thực tế trong nhà khác hẳn:
- Phòng máy lạnh chạy cả ngày mùa hè ở TP. Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng kéo độ ẩm xuống rất thấp. Chuồng lưới đặt trong phòng đó khô nhanh.
- Hanh khô cuối năm ở Hà Nội và các tỉnh phía Bắc, cộng thêm đèn sưởi bật nhiều hơn vì trời lạnh, làm không khí trong chuồng khô hẳn.
- Đèn sưởi trên nắp làm khô phần trên chuồng, trong khi vùng dưới vẫn ẩm. Đo ẩm ở chỗ con vật thật sự nằm.
Cách phòng: luôn có bát nước sạch đủ lớn; có hộp ẩm cho tắc kè, giữ rêu hoặc xơ dừa trong hộp ẩm vừa phải chứ không sũng nước; tăng phun sương nhẹ khi thấy rắn bắt đầu xanh mắt; có bề mặt nhám để cọ. Cẩn thận không đẩy chuồng sang quá ẩm, bí gió, vì đó lại là nguyên nhân viêm hô hấp và nấm da, nhất là trong mùa nồm.
Thói quen kiểm tra sau mỗi kỳ lột
Ngay khi thấy con vật vừa lột xong, dành một phút nhìn: rắn thì trải da ra kiểm đầu, đuôi, hai kính mắt; tắc kè thì soi từng ngón dưới đèn pin, nhìn chóp đuôi; rồng Úc thì nhìn ngón và đuôi sau mỗi đợt. Ghi ngày lột vào sổ cùng với cân nặng. Lịch lột đều đặn là dấu hiệu sức khoẻ tốt; lột thưa bất thường hoặc kẹt nhiều lần là điều đáng mang theo khi đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo bị kẹt da ở ngón chân phải làm sao?
Ngâm tắc kè trong nước ấm nông khoảng 10–15 phút, sau đó lăn tăm bông ẩm nhẹ từ gốc ngón ra đầu ngón để da tự tuột. Không dùng nhíp kéo. Nếu đầu ngón đã sưng hoặc thâm, hãy đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm.
Rắn lột da không hết phải làm sao?
Cho rắn vào túi vải có khăn ẩm ấm khoảng 20–30 phút để rắn tự cọ tuột da. Sau đó kiểm tra kỹ hai mắt; nếu kính mắt còn sót, không được tự cạy mà phải đưa rắn đến bác sĩ thú y.
Vì sao bò sát lột da bị kẹt?
Phổ biến nhất là chuồng quá khô hoặc con vật thiếu nước. Ngoài ra còn do thiếu chỗ trốn ẩm, thiếu bề mặt để cọ, ve mạt, suy dinh dưỡng hoặc bị làm phiền khi đang lột.
Bò sát lột da bao lâu một lần?
Con non lột dày hơn nhiều so với con trưởng thành vì lớn nhanh. Rắn non có thể vài tuần một lần; tắc kè da báo trưởng thành khoảng một tháng một lần hoặc thưa hơn. Mỗi cá thể có nhịp riêng, nên ghi sổ để biết nhịp của con mình.
Có nên bôi dầu cho bò sát khi lột da không?
Không nên. Dầu có thể bít lỗ mũi, dính bụi bẩn và không giúp da bong tốt hơn nước ấm. Tăng ẩm, ngâm nước ấm và cho con vật bề mặt nhám để cọ là đủ cho phần lớn trường hợp.
