Bò sát khoẻ có mắt trong, mũi khô sạch, miệng khép khi nghỉ, thân đầy đặn, phản ứng nhanh khi bị chạm và thải phân đều đặn. Bò sát đang ốm thường lộ ra muộn: bỏ ăn kéo dài, sụt cân, nằm một chỗ ở vùng sai nhiệt, thở há miệng, phân bất thường. Vì chúng giấu bệnh rất giỏi, cách chắc nhất để phát hiện sớm là cân định kỳ và ghi chép, chứ không phải chờ thấy con vật "trông yếu".
Vì sao bò sát ốm lâu mới lộ
Ngoài tự nhiên, tắc kè, rắn hay rùa đều là con mồi của chim, thú và bò sát lớn hơn. Con nào lộ vẻ yếu là bị săn trước. Vì thế chúng tiến hoá theo hướng che giấu: vẫn đứng thẳng, vẫn mở mắt, vẫn bò như thường cho tới khi cơ thể không gắng nổi nữa.
Thêm một lý do nữa: bò sát là động vật biến nhiệt, trao đổi chất chậm hơn chó mèo nhiều lần. Một con rắn ngô thiếu ăn vài tuần vẫn sống, một con rùa bị viêm phổi có thể kéo dài cả tháng trước khi gục. Bệnh tiến chậm, nên người nuôi dễ chủ quan, rồi tới lúc thấy rõ thì đã là giai đoạn muộn.
Các bác sĩ thú y bò sát hay nói cùng một ý: phần lớn ca bệnh họ gặp bắt nguồn từ chuồng trại và cách nuôi (nhiệt, ẩm, ánh sáng, thức ăn), không phải từ vi khuẩn "tự nhiên rơi xuống". Hiểu điều này thì việc đọc dấu hiệu bệnh cũng là việc soát lại chuồng.
Bảng so sánh nhanh: khoẻ và đáng lo
| Chỗ cần nhìn | Khi khoẻ | Dấu hiệu đáng lo |
|---|---|---|
| Mắt | Trong, mở đều hai bên, không chảy dịch | Nhắm một bên kéo dài, sưng, đục (trừ rắn sắp lột), lõm sâu |
| Mũi | Khô, sạch | Sùi bọt, chảy dịch, đóng vảy quanh lỗ mũi |
| Miệng | Khép kín khi nghỉ ở vùng mát, lợi hồng nhạt | Há miệng thở khi không ở điểm nóng, lợi đỏ, có mảng trắng vàng như bã đậu |
| Da và vảy | Liền, lột trọn vẹn đúng chu kỳ | Da cũ bám nhiều lớp, vảy dựng, đốm đen hay đỏ di động, vết bỏng |
| Thân | Đầy đặn vừa phải, đuôi tắc kè da báo dày gần bằng cổ | Lộ xương hông, sống lưng gồ, đuôi teo như que, bụng chướng bất thường |
| Chân và hàm | Nâng được thân khỏi nền, hàm chắc | Lê bụng, chân sưng, run giật, hàm mềm |
| Phân và urat | Phân thành khuôn, phần urat trắng | Tiêu chảy kéo dài, có máu, có sinh vật nhỏ, urat vàng cam hay lâu không đi |
| Hành vi | Có lúc ra nắng, có lúc vào trốn, phản ứng khi được chạm | Nằm mãi ở vùng mát hoặc bám mãi điểm nóng, lừ đừ, không phản ứng |
Bảng trên là chung cho các loài nuôi phổ biến. Mỗi loài có vài nét riêng mà người mới hay nhầm là bệnh, xem phần dưới.
Những thứ trông lạ nhưng thường là bình thường
Rắn có mắt xanh đục trước khi lột
Mắt rắn được che bằng một lớp vảy trong suốt. Trước kỳ lột khoảng một tuần, dịch tiết dưới da làm cả mắt lẫn thân chuyển xanh đục, màu xỉn hẳn đi. Rắn lúc này hay cáu, bỏ ăn, nằm trốn. Vài ngày sau mắt trong trở lại, rồi rắn lột. Đây là chu kỳ tự nhiên, không phải đục giác mạc.
Rồng Úc há miệng ở điểm nóng
Rồng Úc (Pogona vitticeps) hay nằm dưới đèn nắng, miệng há rộng. Đó là cách chúng toả bớt nhiệt khi đã đủ ấm. Điều đáng lo là há miệng kèm tiếng rít, bọt ở mũi, hoặc há miệng cả khi đang nằm ở vùng mát.
Tắc kè da báo ăn da lột của chính mình
Tắc kè da báo lột từng mảng rồi ăn luôn lớp da cũ. Người nuôi đôi khi chỉ thấy con vật trắng bệch một buổi rồi trở lại màu cũ mà không thấy da đâu. Bình thường.
Rắn trưởng thành nhịn ăn theo mùa
Trăn bóng, và ở mức nhẹ hơn là rắn ngô, có thể bỏ ăn nhiều tuần trong mùa lạnh hoặc mùa sinh sản. Nếu cân nặng giữ ổn và không có dấu hiệu khác, thường chưa đáng lo.
Rùa và thằn lằn giảm ăn khi trời lạnh
Mùa rét miền Bắc, nhiệt trong phòng tụt mạnh, bò sát ăn ít đi là phản ứng tự nhiên. Việc của người nuôi lúc này là kiểm lại nguồn nhiệt trước khi kết luận con vật ốm.
Cân nặng: công cụ chẩn đoán rẻ nhất
Một chiếc cân điện tử nhà bếp chia vạch theo gam là món đáng mua nhất sau đèn và nhiệt kế. Cân mỗi tuần một lần vào cùng một thời điểm, tốt nhất là trước bữa ăn, rồi ghi vào sổ hoặc bảng tính. Rắn thì đặt vào hộp nhựa có nắp, trừ trọng lượng hộp.
Lý do: mắt người không nhận ra con rắn 400 gam đã xuống 360 gam, nhưng con số thì có. Nhiều bác sĩ thú y bò sát coi việc sụt khoảng một phần mười trọng lượng cơ thể mà không rõ nguyên nhân là lúc nên đi khám, kể cả khi con vật trông vẫn ổn. Với con non, chỉ cần thấy cân đứng yên hoặc giảm vài tuần liền là đã đáng hỏi.
Sổ ghi nên có thêm: ngày ăn và ăn gì, ngày lột da, ngày đi phân, nhiệt độ điểm nóng và vùng mát đo được. Khi đi khám, cuốn sổ này giúp bác sĩ nhiều hơn mọi lời kể theo trí nhớ.
Thói quen kiểm tra hằng ngày và hằng tuần
Mỗi ngày, mất chừng một phút
- Nhìn nhiệt kế ở điểm nóng và vùng mát; sờ thử nguồn nhiệt có chạy không.
- Con vật đang ở đâu trong chuồng, có di chuyển giữa hai vùng không.
- Bát nước có sạch không, có phân hay côn trùng chết trong đó không.
- Có phân mới không, hình dạng thế nào.
Mỗi tuần
- Cân và ghi số.
- Bế ra nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt: mắt, mũi, khoé miệng, kẽ ngón chân, chóp đuôi, lỗ huyệt.
- Lật nhẹ vảy quanh mắt và cằm rắn tìm đốm nhỏ màu đen hoặc đỏ di động, dấu hiệu của ve mạt.
- Rùa: nhìn yếm và mai có vết mềm, đổi màu, mùi lạ không.
Thói quen đều đặn quan trọng hơn kiểm tra kỹ một lần. Người nuôi quen mắt sẽ thấy ngay khi con vật "khác mọi ngày", và đó thường là tín hiệu sớm nhất.
Khi nào cần đi khám ngay
Có những dấu hiệu không nên chờ theo dõi thêm. Gặp các trường hợp sau, hãy liên hệ bác sĩ thú y chuyên bò sát (thú y động vật ngoại lai, exotic) trong ngày hoặc sớm nhất có thể:
- Thở há miệng, có tiếng rít, bọt ở mũi hoặc miệng.
- Có mô đỏ hồng lòi ra ở lỗ huyệt (sa trực tràng, sa cơ quan sinh dục).
- Co giật, run, đầu nghẹo, không giữ được thăng bằng.
- Chảy máu không cầm, vết bỏng, vết cắn sâu.
- Con cái bụng to, rặn hoặc đào ổ liên tục mà không đẻ.
- Không phản ứng khi chạm, nằm ngửa không tự lật được.
- Nôn hoặc trớ mồi, nhất là trớ nhiều lần.
Trong lúc chờ đi khám: giữ con vật trong hộp sạch, lót giấy, có chỗ ấm theo đúng dải nhiệt của loài, không cho ăn ép, không tự cho uống thuốc người hay thuốc thú y khác. Việc chẩn đoán và điều trị là của bác sĩ. Tự dùng thuốc vừa có thể gây ngộ độc, vừa làm sai kết quả xét nghiệm sau đó.
Gốc rễ của phần lớn ca bệnh nằm trong chuồng
Khi thấy một dấu hiệu lạ, câu hỏi đầu tiên nên là "chuồng có gì sai không", vì sửa chuồng là phần việc người nuôi làm được ngay và luôn cần làm song song với đi khám:
- Nhiệt: đo bằng nhiệt kế, đừng đoán theo cảm giác tay. Thiếu nhiệt thì bò sát không tiêu hoá được và miễn dịch yếu đi.
- Ánh sáng UVB: với loài hoạt động ban ngày như rồng Úc, rùa cạn, thiếu UVB là con đường ngắn nhất dẫn tới bệnh chuyển hoá xương.
- Độ ẩm: quá khô gây lột kẹt; quá ẩm mà bí gió thì dễ viêm hô hấp và nấm da. Nồm tháng hai, tháng ba ở miền Bắc là thời điểm đáng canh.
- Thức ăn và bổ sung: côn trùng mồi đơn điệu, thiếu canxi, cho ăn quá nhiều đều để lại dấu vết trên cơ thể con vật sau vài tháng.
- Vệ sinh: phân để lâu, bát nước bẩn là nơi ký sinh trùng và vi khuẩn quay vòng.
Việc nên làm từ hôm nay
Mua cân gam, lập sổ ghi, tập nhìn con vật mỗi tuần theo cùng một thứ tự từ đầu đến đuôi. Tìm sẵn một bác sĩ thú y nhận khám bò sát ở gần nhà khi con vật còn khoẻ, thay vì tìm lúc nửa đêm. Đưa con vật đi khám tổng quát một lần sau khi mới về và mỗi năm một lần, để bác sĩ có số liệu "lúc khoẻ" làm mốc so sánh.
Nếu muốn đọc thêm, các tài liệu chăm sóc do hội bác sĩ thú y bò sát và lưỡng cư (ARAV) phổ biến, cùng sách chuyên khảo Reptile Medicine and Surgery của Douglas Mader, là nguồn mà chính bác sĩ thú y bò sát dùng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bò sát đang ốm?
Dấu hiệu hay gặp là bỏ ăn kéo dài kèm sụt cân, lừ đừ, nằm mãi một chỗ, thở há miệng, sùi bọt mũi, phân bất thường hoặc lột da không trọn. Vì bò sát giấu bệnh giỏi, cân mỗi tuần và ghi sổ là cách phát hiện sớm đáng tin hơn nhìn bằng mắt.
Bò sát bỏ ăn bao lâu thì đáng lo?
Tuỳ loài, tuổi và mùa. Rắn trưởng thành có thể nhịn nhiều tuần mà vẫn khoẻ nếu cân giữ ổn, còn con non hay thằn lằn nhỏ bỏ ăn vài ngày đã cần xem lại. Bỏ ăn kèm sụt cân hoặc dấu hiệu khác thì nên đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Phân bò sát có phần màu trắng là bệnh à?
Không. Phần trắng là urat, dạng chất thải đạm của bò sát thay cho nước tiểu loãng như ở thú. Urat trắng là bình thường; urat vàng cam, cứng như sỏi có thể là dấu hiệu thiếu nước và nên được hỏi bác sĩ.
Mắt rắn chuyển màu xanh đục có sao không?
Thường là rắn sắp lột da. Khoảng một tuần trước khi lột, mắt và thân rắn xỉn, xanh đục, sau đó trong lại rồi rắn lột. Nếu mắt vẫn đục sau khi đã lột xong, có thể lớp vảy mắt cũ còn bám và nên được bác sĩ kiểm tra.
Có nên tự mua thuốc cho bò sát không?
Không nên. Liều thuốc ở bò sát phụ thuộc loài, cân nặng và nhiệt độ nuôi, sai một chút là ngộ độc hoặc vô tác dụng. Hãy sửa chuồng trại cho đúng và đưa con vật đến bác sĩ thú y chuyên bò sát để được chẩn đoán.
