Viêm đường hô hấp ở bò sát lộ ra qua các dấu hiệu: thở há miệng khi không ở điểm nóng, có tiếng rít hay lục cục khi thở, bọt hoặc dịch ở mũi và miệng, lừ đừ, bỏ ăn, ngóc đầu lên cao để thở. Nguyên nhân sâu xa thường là nuôi quá lạnh, ẩm mà bí gió hoặc căng thẳng kéo dài, làm vi khuẩn và virus có cơ hội. Bò sát không ho được như người, nên viêm hô hấp dễ chuyển nặng; cần đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm.
Vì sao viêm hô hấp ở bò sát nguy hiểm hơn ta tưởng
Phổi bò sát có cấu tạo khác thú. Ở rắn, thường chỉ một lá phổi phải phát triển đầy đủ, nối tiếp là một túi khí dài phía sau. Bò sát cũng không có cơ hoành như thú nên không ho mạnh để tống đờm ra ngoài được. Dịch viêm đọng lại trong đường thở, vi khuẩn sinh sôi, con vật thở mỗi lúc một khó.
Thêm vào đó, miễn dịch bò sát phụ thuộc nhiệt độ. Một con trăn nuôi ở nhiệt độ thấp hơn mức nó cần sẽ có hệ miễn dịch chạy chậm, đúng lúc nó cần chống lại vi khuẩn nhất. Đó là lý do mùa rét miền Bắc, khi nguồn nhiệt chuồng không theo kịp, là mùa viêm hô hấp.
Dấu hiệu cần để ý
| Dấu hiệu | Mức độ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bọt nhỏ hoặc dịch trong ở lỗ mũi | Sớm | Ở rắn, bọt quanh mũi và miệng là dấu hiệu kinh điển |
| Tiếng rít, lục cục, "lép bép" khi thở | Sớm – rõ | Nghe rõ hơn khi để tai gần lúc phòng yên tĩnh |
| Thở há miệng khi ở vùng mát | Rõ | Phân biệt với rồng Úc há miệng toả nhiệt dưới đèn |
| Ngóc đầu cao, cổ vươn dài để thở | Rõ – nặng | Con vật đang cố lấy thêm không khí |
| Dịch đặc, vàng, trắng trong miệng | Nặng | Có thể kèm viêm miệng |
| Lừ đừ, bỏ ăn, nằm mãi ở điểm nóng | Đi kèm | Con vật tự sưởi để chống bệnh |
| Rùa nước bơi nghiêng, khó lặn hoặc không nổi cân | Rõ | Dịch trong phổi làm lệch cân bằng |
Những điều dễ nhầm
- Rồng Úc há miệng dưới đèn: là toả nhiệt, bình thường nếu không kèm tiếng rít hay bọt.
- Rắn vừa uống nước: đôi khi có giọt nước quanh miệng, mất đi sau ít phút.
- Rùa cạn vừa ngâm nước: có thể có bọt nước ở mũi, tự hết.
- Rắn sắp lột thở nghe "khò khè" nhẹ: thỉnh thoảng gặp khi vảy quanh mũi bong; nhưng nếu kéo dài sau khi lột xong thì cần khám.
Quy tắc đơn giản: một dấu hiệu thoáng qua rồi hết thì theo dõi; dấu hiệu lặp lại, kéo dài hơn một hai ngày, hoặc đi kèm bỏ ăn, lừ đừ thì đi khám.
Nguyên nhân: điều kiện nuôi mở đường cho mầm bệnh
Nhiệt quá thấp
Nguyên nhân số một. Điểm nóng yếu, không có nguồn nhiệt ban đêm trong mùa lạnh, hoặc bộ điều nhiệt hỏng mà không ai biết. Đêm rét ở Hà Nội có thể làm nhiệt phòng xuống dưới 15°C, thấp hơn nhiều so với mức các loài nhiệt đới và cận nhiệt đới cần.
Ẩm cao mà bí gió
Chuồng kín, phun sương liên tục, nền ướt sũng, không thông gió. Mùa nồm tháng hai đến tháng tư ở miền Bắc, khi tường nhà đổ mồ hôi, chuồng kín càng dễ bí. Vi khuẩn và nấm phát triển nhanh trong môi trường này.
Quá khô
Ngược lại, không khí quá khô do máy lạnh hay đèn sưởi làm niêm mạc đường thở khô, kém đề kháng. Với trăn bóng, rắn ngô, mức ẩm quá thấp kéo dài cũng là yếu tố nguy cơ.
Bụi và mùi
Nền nhiều bụi mịn, chuồng đặt gần bếp có khói dầu mỡ, phòng có người hút thuốc, xịt thơm phòng, nhang trầm: đều kích ứng đường thở.
Căng thẳng và bệnh nền
Chuyển chuồng, vận chuyển đường dài, bế nhiều, nuôi chung đông, ký sinh trùng, suy dinh dưỡng. Bò sát mới về nhà, đã căng thẳng sau vận chuyển, lại gặp chuồng sai nhiệt, là trường hợp hay gặp.
Mầm bệnh đặc thù
Một số bệnh đường hô hấp có nguyên nhân cụ thể, lây giữa các cá thể. Ở trăn, đặc biệt trăn bóng, nhóm nidovirus đã được ghi nhận gây viêm phổi và viêm đường hô hấp trên. Ở rùa cạn, vi khuẩn Mycoplasma liên quan tới bệnh đường hô hấp trên với dấu hiệu chảy nước mũi, mắt sưng. Những bệnh này cần xét nghiệm để xác định và là lý do quan trọng phải cách ly con mới.
Làm gì khi nghi con vật bị viêm hô hấp
- Đo lại nhiệt ngay ở điểm nóng, vùng mát và nhiệt ban đêm. Chỉnh về đúng dải của loài, có nguồn nhiệt ban đêm không phát sáng nếu trời lạnh.
- Kiểm lại độ ẩm và thông gió: thay nền ướt, giảm phun nếu chuồng sũng, mở thông gió.
- Tách con bệnh nếu nuôi nhiều con, dùng dụng cụ riêng, chăm sau cùng, rửa tay kỹ.
- Không tự cho kháng sinh. Viêm hô hấp có thể do vi khuẩn, virus hoặc nấm, mỗi thứ cần hướng xử lý khác; kháng sinh sai loại, sai liều vừa vô ích vừa tạo vi khuẩn kháng thuốc.
- Đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm. Nếu con vật há miệng thở liên tục, ngóc đầu cao, lừ đừ, hãy coi là cấp cứu.
Khi đi khám, giữ ấm con vật trên đường đi, nhất là mùa đông. Hộp xốp có lót khăn và túi chườm ấm bọc vải, không để túi chạm trực tiếp vào con vật, là cách nhiều người dùng. Bác sĩ có thể nghe phổi, chụp X-quang, lấy dịch cấy vi khuẩn để chọn thuốc đúng. Phác đồ, kể cả việc có điều chỉnh nhiệt chuồng cao hơn bình thường trong thời gian điều trị hay không, hãy làm theo chỉ định của bác sĩ.
Phòng viêm hô hấp theo mùa ở Việt Nam
| Thời điểm | Rủi ro chính | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Rét đậm miền Bắc (tháng 12 – 2) | Nhiệt đêm tụt, nguồn nhiệt không đủ | Thêm nguồn nhiệt đêm có bộ điều nhiệt, che bớt mặt lưới, kiểm nhiệt lúc 5–6 giờ sáng |
| Nồm ẩm (tháng 2 – 4) | Ẩm quá cao, bí gió, nấm mốc | Giảm phun, thay nền ẩm mốc, giữ thông gió, cân nhắc máy hút ẩm cho phòng |
| Nắng nóng, máy lạnh cả ngày | Không khí khô, chênh nhiệt lớn khi tắt mở máy lạnh | Không đặt chuồng ngay hướng gió máy lạnh, giữ bát nước, hộp ẩm |
| Mùa mưa phương Nam | Ẩm kéo dài, nền lâu khô | Thay nền đúng hạn, kiểm nấm mốc ở góc chuồng |
Ngoài ra: cách ly mọi con mới về, không đặt chuồng cạnh bếp hay chỗ có khói, không xịt thơm phòng nuôi, dọn chuồng đều đặn. Một nhiệt ẩm kế đặt trong chuồng và thói quen nhìn nó mỗi sáng tốn ít hơn nhiều so với một đợt điều trị viêm phổi.
Câu hỏi thường gặp
Rắn bị sùi bọt mép là bệnh gì?
Bọt ở mũi và miệng rắn là dấu hiệu thường gặp của viêm đường hô hấp, hay đi kèm nhiệt chuồng quá thấp hoặc ẩm bí gió. Hãy kiểm lại nhiệt ngay và đưa rắn đến bác sĩ thú y chuyên bò sát để được chẩn đoán.
Rồng Úc há miệng có phải bị bệnh không?
Rồng Úc há miệng khi nằm dưới đèn nắng là cách toả bớt nhiệt, hoàn toàn bình thường. Đáng lo khi há miệng kèm tiếng rít, có bọt ở mũi hoặc há miệng cả khi đang ở vùng mát.
Bò sát bị viêm phổi có tự khỏi không?
Rất ít khi. Bò sát không ho được để tống dịch ra, nên viêm hô hấp thường nặng dần nếu không điều trị. Chỉnh nhiệt đúng là cần nhưng chưa đủ, con vật cần được bác sĩ thú y khám.
Có nên tự mua kháng sinh cho rắn bị khò khè không?
Không nên. Nguyên nhân có thể là vi khuẩn, virus hoặc nấm, và liều thuốc ở bò sát tính theo loài, cân nặng và nhiệt độ nuôi. Bác sĩ thú y chuyên bò sát mới chọn được thuốc phù hợp.
Mùa đông có nên tăng nhiệt chuồng bò sát không?
Cần giữ cho chuồng đúng dải nhiệt của loài, kể cả ban đêm, vì trời rét làm nhiệt chuồng tụt. Dùng nguồn nhiệt có bộ điều nhiệt và đo bằng nhiệt kế để không bị quá nóng hay quá lạnh.
