Ký sinh trùng ở bò sát: dấu hiệu nhiễm và cách xét nghiệm phân đúng

Ký sinh trùng ở bò sát gồm hai nhóm: ký sinh ngoài như ve, mạt bám dưới vảy, và ký sinh trong như giun tròn, cầu trùng, đơn bào sống trong ruột. Dấu hiệu hay gặp là sụt cân dù vẫn ăn, phân lỏng hoặc có mùi rất khó chịu, trớ mồi, đuôi tắc kè teo dần. Cách biết chắc duy nhất là xét nghiệm phân tại phòng khám thú y; tẩy giun "định kỳ cho chắc" mà không xét nghiệm là thói quen nên bỏ.

Bò sát nuôi lấy ký sinh trùng từ đâu

Người mới hay nghĩ con vật nuôi trong hộp kính thì sạch. Thực tế ký sinh trùng đi vào chuồng theo nhiều đường:

• Theo chính con vật: cá thể bắt ngoài tự nhiên hoặc nuôi ở trại đông đúc, vệ sinh kém thường mang sẵn ký sinh. Đây cũng là một lý do để chỉ nhận con nhân nuôi có nguồn gốc rõ ràng.
• Theo con mới về: không cách ly mà thả chung hoặc dùng chung dụng cụ, ký sinh lan sang cả đàn.
• Theo côn trùng bắt ngoài vườn: châu chấu, sâu, ốc ngoài tự nhiên có thể mang ấu trùng ký sinh và nhiễm thuốc trừ sâu.
• Theo chính phân trong chuồng: nhiều loại giun và đơn bào có vòng đời trực tiếp, trứng ra theo phân rồi được nuốt lại. Chuồng dọn thưa, bát nước bẩn làm số lượng ký sinh tăng dần dù không có nguồn mới.

Ký sinh ngoài: ve và mạt

Mạt rắn

Mạt rắn (Ophionyssus natricis) là ký sinh ngoài gặp nhiều nhất ở rắn và trăn nuôi. Chúng nhỏ cỡ đầu kim, màu đen hoặc đỏ sẫm sau khi hút máu, hay trốn ở rìa mắt, nếp dưới cằm, dưới vảy bụng và quanh lỗ huyệt.

Dấu hiệu nghi ngờ:

• Những chấm nhỏ di động trên thân rắn hoặc trên tay sau khi bế.
• Xác mạt chết nổi trong bát nước, vì rắn hay ngâm mình để thoát mạt.
• Rắn ngâm nước nhiều bất thường, cọ mình liên tục, lột da xấu.
• Những đốm trắng li ti như bụi phấn (phân mạt) quanh vảy.

Mạt sinh sản rất nhanh, bò được sang chuồng bên cạnh và có thể mang mầm bệnh từ con này sang con khác. Xử lý mạt cần làm cả trên con vật lẫn toàn bộ chuồng, dụng cụ, phòng nuôi, nên hãy hỏi bác sĩ thú y chuyên bò sát để được hướng dẫn sản phẩm an toàn cho loài của mình. Nhiều loại thuốc diệt côn trùng dùng cho chó mèo hay trong gia đình gây độc cho bò sát.

Ve

Ve lớn hơn mạt nhiều, bám chặt vào da, thường thấy ở bò sát nhập khẩu hoặc từng nuôi ngoài trời. Không giật ve ra bằng tay vì phần đầu có thể còn kẹt lại gây nhiễm trùng. Nhờ bác sĩ gỡ đúng cách.

Ký sinh trong: những nhóm hay gặp

Bảng chỉ mang tính nhận biết. Cùng một dấu hiệu như tiêu chảy hay sụt cân có thể do ký sinh, do nhiễm khuẩn, do nuôi lạnh, do thức ăn. Chỉ xét nghiệm mới phân biệt được.

Cryptosporidium: cái tên người nuôi tắc kè nên biết

Trong giới nuôi tắc kè da báo, "crypto" là nỗi lo lớn. Đây là một loại đơn bào ký sinh niêm mạc ruột. Tắc kè nhiễm thường gầy dần, đuôi vốn là kho mỡ teo lại thành que, ăn vào trớ ra hoặc phân không thành khuôn. Ở rắn, loài gây bệnh tấn công dạ dày, làm rắn trớ mồi vài ngày sau khi ăn và có thể thấy phần giữa thân phình lên.

Ba điều cần biết:

1. Xét nghiệm phân thông thường dễ bỏ sót; bác sĩ thường cần nhuộm đặc biệt hoặc xét nghiệm PCR.
2. Hiện chưa có cách điều trị nào được coi là tiêu diệt dứt điểm; bác sĩ có thể kiểm soát triệu chứng, nhưng con vật thường được coi là mang mầm bệnh lâu dài.
3. Bào nang chịu được nhiều chất tẩy rửa thông thường. Đồ dùng của con nghi nhiễm phải tách riêng hoàn toàn, hỏi bác sĩ cách khử trùng phù hợp.

Đây là lý do mạnh nhất để cách ly con mới về và không ghép chung chuồng.

Xét nghiệm phân: làm thế nào cho đúng

Xét nghiệm phân là việc rẻ, không đau, nên làm khi mới nhận con vật và trong lần khám định kỳ. Muốn kết quả có ý nghĩa, mẫu phải đúng:

1. Phân càng tươi càng tốt, lý tưởng là vừa thải trong vài giờ. Phân khô cả ngày trong chuồng thì nhiều loại đơn bào đã chết, khó soi.
2. Gắp bằng thìa sạch hoặc găng tay, cho vào hộp nhựa nhỏ có nắp hoặc túi zip, ghi ngày giờ.
3. Nếu chưa mang đi ngay, giữ trong ngăn mát tủ lạnh, tách biệt khỏi thực phẩm. Không để ngăn đá vì đông đá làm hỏng mẫu.
4. Lấy phần phân, không chỉ lấy urat trắng.
5. Một lần âm tính không có nghĩa là sạch hẳn, vì nhiều ký sinh không thải trứng liên tục. Bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm lại sau vài tuần.

Ở phòng khám, mẫu thường được soi trực tiếp và làm phương pháp nổi để tìm trứng, nang. Kết quả cho biết có gì và nhiều hay ít, từ đó bác sĩ mới quyết định có cần điều trị và dùng thuốc gì.

Vì sao không nên tẩy giun "mù"

Trên mạng hay có lời khuyên tẩy giun cho bò sát vài tháng một lần bằng thuốc mua sẵn. Lời khuyên này gây hại vì mấy lẽ:

• Thuốc trị giun tròn không có tác dụng với cầu trùng, trùng roi hay Cryptosporidium. Dùng sai thuốc là vừa tốn vừa để bệnh thật tiến triển.
• Bò sát nhạy cảm với một số hoạt chất. Có thuốc an toàn ở loài này nhưng độc ở loài khác, liều tính theo cân nặng và loài.
• Con vật đang yếu, mất nước mà dùng thuốc mạnh có thể suy sụp nhanh.
• Dùng thuốc lặp lại không cần thiết góp phần làm ký sinh trùng kháng thuốc.

Thứ tự đúng là: nghi ngờ, xét nghiệm, rồi điều trị theo chỉ định của bác sĩ thú y chuyên bò sát, rồi xét nghiệm lại để xác nhận.

Phòng ký sinh trùng trong chuồng nuôi

• Dọn phân hằng ngày, thay nền bẩn ngay, rửa và thay nước bát mỗi ngày.
• Cách ly con mới ít nhất 30 ngày, tốt hơn là 90 ngày với rắn, kèm xét nghiệm phân trong thời gian cách ly.
• Mỗi chuồng một bộ dụng cụ (kẹp gắp, bát, bình xịt) hoặc rửa sạch giữa các chuồng, chăm con khoẻ trước, con cách ly sau cùng.
• Không cho ăn côn trùng bắt ngoài vườn hay mồi không rõ nguồn.
• Không nuôi ghép nhiều cá thể trong một chuồng; ghép làm phân và mầm bệnh dồn lại.
• Chọn con nhân nuôi từ người nuôi có trách nhiệm, chịu cho xem bố mẹ, lịch ăn và lịch sử sức khoẻ.
• Rửa tay trước và sau khi chăm từng chuồng. Một số ký sinh và vi khuẩn của bò sát có thể ảnh hưởng tới người, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Khi nào cần đi khám

Hãy đưa con vật và mẫu phân tươi đến bác sĩ thú y chuyên bò sát khi có một trong các dấu hiệu: sụt cân dù vẫn ăn, đuôi tắc kè teo dần, tiêu chảy hơn vài ngày, phân có máu hoặc có giun, trớ mồi, thấy mạt trên thân hoặc trong nước. Mang theo sổ ghi cân nặng và khẩu phần; thông tin về việc con vật về nhà từ khi nào và có tiếp xúc với con khác không sẽ giúp bác sĩ khoanh vùng nhanh.