Bệnh chuyển hoá xương (MBD) là tình trạng xương bò sát mềm, yếu, biến dạng vì cơ thể thiếu canxi dùng được, thường do thiếu tia UVB, thiếu canxi trong khẩu phần hoặc nuôi sai nhiệt. Đây là bệnh hay gặp nhất ở rồng Úc, tắc kè, kỳ nhông xanh và rùa nuôi trong nhà. Tin tốt là gần như phòng được hoàn toàn bằng chuồng trại đúng; tin xấu là xương đã cong thì thường không thẳng lại.
MBD là gì, nói cho dễ hiểu
"MBD" viết tắt từ tiếng Anh metabolic bone disease. Đây là tên chung cho nhiều rối loạn, nhưng dạng gặp nhiều nhất ở bò sát nuôi là cường cận giáp thứ phát do dinh dưỡng. Cơ chế khá đơn giản:
- Máu cần giữ nồng độ canxi ổn định để tim đập, cơ co, thần kinh dẫn truyền.
- Khi canxi trong máu tụt (vì ăn thiếu, hoặc ăn đủ nhưng không hấp thu được), tuyến cận giáp tiết hormone rút canxi từ xương ra bù.
- Kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, xương mất khoáng, mềm như sụn. Cơ thể đắp thêm mô xơ để chống đỡ, làm chân sưng to, hàm phình.
Muốn hấp thu canxi từ ruột, bò sát cần vitamin D3. Ở các loài phơi nắng ban ngày, D3 được da tự tạo ra khi có tia UVB chiếu vào. Không có UVB, canxi ăn vào phần lớn đi thẳng ra ngoài. Vì vậy một con rồng Úc được rắc canxi đầy đủ mà sống dưới bóng đèn sưởi thường vẫn có thể mắc MBD.
Dấu hiệu theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Dấu hiệu thường gặp |
|---|---|
| Sớm | Kém ăn, chậm lớn, ít leo trèo, ngón chân run nhẹ khi đứng, lười nâng thân khỏi nền |
| Rõ | Đùi và cẳng chân sưng tròn, hàm dưới mềm và ngắn lại, đi lê bụng, run giật cơ, khó bắt mồi |
| Nặng | Gãy xương khi chỉ va chạm nhẹ, cột sống và đuôi cong gập, co giật, liệt, táo bón do xương chậu biến dạng |
| Ở rùa | Mai và yếm mềm khi ấn nhẹ, mai biến dạng, mỏ mọc lệch, chậm lớn |
Run giật và co giật là dấu hiệu canxi máu đã xuống thấp, có thể nguy đến tính mạng. Gặp trường hợp này cần đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát ngay, không chờ thử điều chỉnh chuồng trước.
Người nuôi hay nhầm "hàm cao su" với con vật bị béo, hay nhầm đùi sưng với "cơ bắp to". Một con rồng Úc khoẻ có chân thon, cầm được nhẹ nhàng; đùi tròn như cái bánh bao là bất thường.
Vì sao MBD hay gặp ở bò sát nuôi
Thiếu UVB hoặc UVB không tới được con vật
Ba lỗi phổ biến: không lắp đèn UVB vì nghĩ đèn sưởi là đủ; lắp nhưng đặt quá xa hoặc chiếu qua lớp kính, nhựa (cả hai chặn phần lớn UVB); dùng một bóng quá lâu mà không thay. Cửa sổ kính cũng chặn UVB, nên đặt chuồng cạnh cửa sổ không thay được đèn. Chi tiết chọn bóng và khoảng cách thuộc phần thiết bị chuồng; ở đây chỉ cần nhớ UVB phải chiếu trực tiếp vào chỗ con vật nằm phơi.
Côn trùng mồi nghèo canxi
Dế, sâu quy, sâu superworm, gián đều chứa nhiều phốt pho và rất ít canxi. Tỉ lệ canxi trên phốt pho lý tưởng trong khẩu phần bò sát thường được nêu là khoảng 1:1 đến 2:1, còn côn trùng trần thì ngược hẳn. Không rắc bột canxi và không cho côn trùng ăn thức ăn tốt trước khi làm mồi là thiếu hụt chắc chắn.
Rau và trái cây sai
Với rùa cạn và rồng Úc, khẩu phần nhiều trái cây, xà lách, bắp cải mà ít cỏ, lá xanh đậm làm thiếu canxi. Một số rau chứa nhiều oxalat (như rau bina) giữ canxi lại trong ruột, không nên làm món chính.
Nuôi lạnh
Bò sát cần nhiệt để tiêu hoá và chuyển hoá. Chuồng thiếu điểm nóng thì con vật ăn ít, hấp thu kém. Mùa rét miền Bắc mà nguồn nhiệt yếu là thời điểm MBD lặng lẽ tiến triển ở con non.
Lớn quá nhanh, đẻ trứng nhiều
Con non lớn nhanh cần lượng canxi rất lớn. Con cái đẻ trứng liên tục, kể cả trứng không phôi, rút canxi từ xương để làm vỏ trứng. Hai nhóm này dễ mắc nhất.
Bệnh khác gây ra
Bệnh thận, bệnh gan, bệnh đường ruột cũng làm rối chuyển hoá canxi. Đây là lý do việc chẩn đoán cần bác sĩ: cùng là xương mềm nhưng gốc rễ có thể khác nhau.
Loài nào nguy cơ cao, loài nào ít hơn
| Loài | Mức nguy cơ khi nuôi sai | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Rồng Úc (Pogona vitticeps) | Rất cao | Bắt buộc UVB mạnh, con non lớn nhanh |
| Kỳ nhông xanh (Iguana iguana) | Rất cao | Ăn thực vật, cần UVB và rau giàu canxi |
| Rùa cạn (sulcata, chân đỏ) | Cao | Mai mềm, biến dạng; cần cỏ, lá và UVB |
| Rùa nước (rùa tai đỏ đang nuôi) | Cao | Thiếu chỗ phơi có UVB, ăn thịt sống nhiều |
| Tắc kè da báo | Trung bình | Hoạt động lúc chạng vạng, dựa nhiều vào canxi có D3 trong mồi; UVB mức thấp được nhiều người nuôi bổ sung |
| Tắc kè mào | Trung bình | Thức ăn trộn sẵn chất lượng kém hoặc chỉ ăn trái cây |
| Rắn ăn nguyên con mồi | Thấp | Chuột nguyên con có xương nên đủ canxi; vẫn gặp ở rắn non ăn mồi quá nhỏ hoặc mồi thiếu chất |
Bác sĩ thú y sẽ làm gì
Bác sĩ thú y bò sát thường khám toàn thân, hỏi kỹ chuồng trại và khẩu phần, rồi có thể chỉ định chụp X-quang để xem mật độ xương và vết gãy cũ, xét nghiệm máu để đo canxi và chức năng thận. Hướng điều trị tuỳ mức độ, có thể gồm bổ sung canxi theo đường bác sĩ chọn, chỉnh lại toàn bộ ánh sáng và nhiệt, nẹp hoặc giới hạn vận động nếu có gãy xương, hỗ trợ dinh dưỡng nếu con vật không tự ăn.
Người nuôi không nên tự tăng gấp đôi, gấp ba lượng canxi hay D3 rắc vào mồi để "chữa". Thừa D3 gây vôi hoá mô mềm, hại thận; dùng canxi sai cách khi con vật đang suy yếu có thể gây hại. Liều lượng là việc của bác sĩ sau khi khám.
Với ca nhẹ, phát hiện sớm, con vật thường hồi phục tốt và xương chắc lại sau vài tháng. Với ca nặng, xương đã cong, hàm đã biến dạng thì phần cong đó thường giữ nguyên suốt đời; con vật vẫn có thể sống khá ổn nếu được chăm đúng, nhưng có thể cần chuồng thấp, mồi nhỏ, theo dõi táo bón lâu dài.
Phòng MBD: năm việc làm đúng ngay từ ngày đầu
- UVB đúng loài: loài phơi nắng ban ngày cần đèn UVB dạng ống chiếu qua lưới, đặt đúng khoảng cách nhà sản xuất khuyên, thay theo định kỳ chứ không chờ bóng tắt.
- Dải nhiệt có điểm nóng: đo bằng nhiệt kế ở đúng chỗ con vật nằm.
- Canxi cho mồi: rắc bột canxi lên côn trùng theo lịch phù hợp loài và tuổi; dùng loại có D3 hay không có D3 tuỳ con vật có UVB hay không.
- Khẩu phần đúng: rùa cạn và rồng Úc ăn rau, lá, cỏ giàu chất xơ là chính; trái cây chỉ là món thưởng hiếm.
- Theo dõi cân nặng và dáng đi: con non mà chậm lớn, lười leo là lúc nên hỏi bác sĩ.
Phơi nắng thật có thay được đèn không?
Ánh nắng tự nhiên chiếu thẳng, không qua kính, là nguồn UVB tốt nhất. Nhưng ở căn hộ, nhà ống tại Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, đưa bò sát ra ban công mỗi ngày đủ lâu và an toàn là chuyện khó: nắng trưa mùa hè có thể làm con vật sốc nhiệt trong vài phút nếu không có bóng râm, và chim, mèo có thể tấn công. Phơi nắng là phần cộng thêm, không thay được đèn trong chuồng.
Câu chuyện thường gặp và bài học
Một kịch bản lặp lại trong các nhóm nuôi bò sát: rồng Úc con được nuôi trong hộp nhựa, có bóng đèn sưởi, ăn dế, đôi khi được rắc canxi. Ba bốn tháng đầu vẫn lớn. Tới tháng thứ năm, con vật bắt đầu đi lê, hàm có vẻ ngắn đi, rồi một sáng run giật khi được bế lên. Lúc đó chủ nuôi mới biết tới khái niệm UVB.
Bài học không nằm ở việc người nuôi lười, mà ở chỗ MBD không gây đau đớn rõ ràng ở giai đoạn đầu. Con vật vẫn ăn, vẫn lớn, cho tới khi xương không chịu nổi. Vì vậy phần phòng phải làm từ ngày đầu, trước khi có bất cứ dấu hiệu nào.
Muốn đọc thêm, các bài tổng quan của bác sĩ thú y bò sát trên tạp chí chuyên ngành, chương về bệnh dinh dưỡng trong Reptile Medicine and Surgery (Mader), và hướng dẫn chiếu sáng UVB theo vùng Ferguson là ba nguồn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Bò sát bị MBD có chữa được không?
Phát hiện sớm thì nhiều con hồi phục tốt sau vài tháng điều trị và chỉnh chuồng trại. Ca nặng có xương đã cong, hàm biến dạng thì phần biến dạng thường còn mãi, nhưng con vật vẫn có thể sống ổn nếu được chăm đúng. Việc điều trị cần bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Tắc kè da báo có bị MBD không?
Có. Tắc kè da báo dựa nhiều vào canxi và D3 trong mồi, nên rắc canxi thiếu hoặc mồi nghèo dinh dưỡng vẫn gây MBD. Dấu hiệu là chân sưng, run, đi lê bụng, hàm mềm.
Rắc thật nhiều canxi có phòng được MBD không?
Không hẳn. Với loài cần UVB, canxi ăn vào không hấp thu được nếu thiếu D3. Rắc thừa D3 lại có hại cho thận. Cần đủ cả ba: UVB đúng loài, nhiệt đúng, canxi theo lịch.
Đèn sưởi có thay được đèn UVB không?
Không. Đèn sưởi tạo nhiệt và ánh sáng nhìn thấy, gần như không có UVB. Đèn UVB là thiết bị riêng, phải chiếu trực tiếp không qua kính hay nhựa.
Rùa bị mềm mai là bệnh gì?
Mai và yếm mềm khi ấn nhẹ ở rùa không còn quá nhỏ thường là dấu hiệu của bệnh chuyển hoá xương, do thiếu UVB và canxi. Nên đưa rùa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát và soát lại đèn, khẩu phần.
