Nuôi bò sát cảnh ở Việt Nam là hợp pháp khi con vật thuộc loài được phép nuôi và có nguồn gốc rõ ràng: nhân nuôi hợp pháp hoặc nhập khẩu có kiểm dịch, có giấy tờ đi kèm. Nuôi loài bản địa bắt từ rừng, loài trong Sách Đỏ hay loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm mà không có giấy phép thì là vi phạm, có thể bị tịch thu con vật và xử lý theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES.
Câu hỏi "nuôi con này có sao không" vì vậy không trả lời được chỉ bằng tên loài. Nó phụ thuộc vào ba thứ: loài gì, con vật từ đâu ra, và mình có giấy tờ chứng minh điều đó hay không. Bài này đi lần lượt từng lớp để người mới định nuôi tự xếp được con vật mình đang nhắm vào nhóm nào.
Ba lớp quy định chồng lên nhau
Người nuôi bò sát ở Việt Nam chịu cùng lúc ba lớp quy định. Hiểu được ba lớp này thì đọc tin tức, đọc bài rao bán sẽ không bị rối.
Lớp thứ nhất: luật trong nước về động vật rừng
Nền tảng là Luật Lâm nghiệp 2017 và Luật Đa dạng sinh học 2008, cùng các nghị định hướng dẫn, trong đó Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES là văn bản người nuôi bò sát hay nghe nhắc nhất. Các văn bản này chia động vật rừng thành nhóm theo mức độ cần bảo vệ, quy định ai được nuôi, nuôi phải đăng ký với ai, và việc mua bán, vận chuyển phải có hồ sơ gì.
Lớp thứ hai: CITES
CITES là công ước quốc tế về buôn bán các loài động thực vật hoang dã nguy cấp. Việt Nam là thành viên từ năm 1994. CITES không cấm nuôi, mà kiểm soát việc buôn bán qua biên giới bằng ba phụ lục. Nhiều loài bò sát cảnh phổ biến như trăn bóng (Python regius), rùa sulcata (Centrochelys sulcata), kỳ nhông xanh (Iguana iguana) nằm ở Phụ lục II. Với người nuôi, điều này có nghĩa là con vật đã vào Việt Nam phải qua một chuỗi giấy phép, và chuỗi đó cần được truy ngược được.
Lớp thứ ba: kiểm dịch và loài ngoại lai
Kể cả loài không thuộc CITES, việc đưa động vật sống qua biên giới vẫn phải kiểm dịch. Ngoài ra có danh mục loài ngoại lai xâm hại; rùa tai đỏ nằm trong đó. Con đang nuôi thì chăm tiếp, nhưng không được thả ra môi trường, kể cả với ý "phóng sinh".
Bảng xếp nhóm các loài hay gặp
Bảng dưới đây xếp các loài người Việt hay hỏi theo tình trạng pháp lý phổ biến. Đây là bảng định hướng, không thay cho văn bản gốc.
| Nhóm | Ví dụ | Ý nghĩa với người nuôi |
|---|---|---|
| Loài ngoại nhập, không thuộc phụ lục CITES | Tắc kè da báo, rồng Úc (Pogona vitticeps), rắn ngô, tắc kè mào, rắn vua, rắn sữa | Được nuôi phổ biến; vẫn cần nguồn gốc rõ: con nhân nuôi trong nước hoặc nhập khẩu có kiểm dịch, có hoá đơn |
| Loài ngoại nhập thuộc Phụ lục II CITES | Trăn bóng, rùa sulcata, rùa chân đỏ (Chelonoidis carbonarius), kỳ nhông xanh | Nuôi được khi con vật có hồ sơ nhập khẩu hợp lệ hoặc là con sinh sản từ cơ sở nuôi đã đăng ký; giữ giấy tờ suốt đời con vật |
| Loài thuộc Phụ lục I CITES | Rùa sao Ấn Độ (từ năm 2019), thằn lằn cá sấu (từ năm 2017), cá sấu Xiêm | Buôn bán thương mại bị kiểm soát rất chặt; người chơi cá nhân gần như không có đường hợp pháp để có một con |
| Loài bản địa Việt Nam bắt từ tự nhiên | Rùa núi vàng, rùa hộp, rùa đất, rùa răng, tắc kè (Gekko gecko), rồng đất, trăn đất, trăn gấm, rắn hổ mang, cá sấu | Không nuôi làm thú cảnh. Gặp con bị bán hoặc bị nhốt thì báo kiểm lâm |
| Loài ngoại lai xâm hại | Rùa tai đỏ | Con đang nuôi thì chăm đúng; không mua thêm để thả, không thả ra ao hồ |
"Không thuộc CITES" không có nghĩa là muốn làm gì cũng được
Đây là chỗ người mới hay hiểu sai nhất. Tắc kè da báo, rồng Úc hay rắn ngô không nằm trong phụ lục CITES, nên nhiều người nghĩ cứ mua là xong. Thực tế khác. Mọi con vật sống đi vào Việt Nam đều phải qua kiểm dịch động vật. Con sinh ra trong nước thì có người nhân nuôi, và người bán đàng hoàng xuất được hoá đơn, ghi được ngày nở, bố mẹ từ đâu.
Lý do giữ giấy tờ cho cả loài "dễ" rất thực tế. Khi chuyển nhà, gửi con vật đi xa, hay có người báo cơ quan chức năng vì thấy hàng xóm nuôi "rắn lạ", tờ hoá đơn và vài tấm ảnh con vật lúc mới mua là thứ chứng minh nhanh nhất. Không ít người nuôi rắn ngô hoàn toàn hợp pháp vẫn mất cả buổi giải thích chỉ vì không còn giữ được gì.
Một lý do nữa: hình dáng không nói lên nguồn gốc. Một con trăn non có thể là trăn bóng nhân nuôi, cũng có thể là trăn đất con bắt từ rừng. Một con rùa nhỏ có thể là sulcata nở ở trại, cũng có thể là rùa núi bản địa. Người không chuyên nhìn bằng mắt thường không phân biệt được. Giấy tờ là ngôn ngữ chung giữa người nuôi, người bán và cơ quan quản lý.
Loài bản địa: vì sao không có chỗ trong chuồng cảnh
Bò sát bản địa Việt Nam chịu sức ép săn bắt rất lớn: để ăn, để ngâm rượu, để làm thuốc dân gian, để bán sang nước ngoài, và một phần để làm thú cảnh. Nhiều loài rùa nước ngọt của Việt Nam nằm ở mức Cực kỳ nguy cấp hoặc Nguy cấp trên Danh lục Đỏ IUCN, và có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.
Khi người chơi cảnh mua một con rùa núi vàng hay một con rồng đất "bắt rừng", số tiền đó trả cho người đi bắt và giữ cho đường dây tiếp tục chạy. Không có trại nhân nuôi thương mại nào cung cấp các loài này cho người chơi cá nhân một cách hợp pháp. Vì vậy, với nhóm này, câu trả lời gọn nhất là: không nuôi. Gặp con đang bị rao bán thì ghi lại thông tin và báo cho kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã.
Ngay cả khi nhặt được một con rùa bị thương ngoài đường, việc đúng là đưa nó cho kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ, không phải giữ lại nuôi. Con vật cần bác sĩ thú y, cần được xác định loài, và nếu đủ khoẻ thì cần được thả lại đúng sinh cảnh, việc mà người nuôi tại nhà không làm được.
Nuôi hợp pháp trông như thế nào trong thực tế
Với một người mới, nuôi hợp pháp gồm những việc khá đơn giản:
- Chọn loài trước, chọn con sau. Ưu tiên các loài có nguồn nhân nuôi ổn định trong nước: tắc kè da báo, rồng Úc, rắn ngô, tắc kè mào. Đây cũng là các loài dễ chăm nhất cho người mới.
- Hỏi về nguồn gốc trước khi hỏi giá. Con nở ở đâu, ngày nào, bố mẹ từ đâu, có hoá đơn không. Với loài CITES, hỏi giấy tờ nhập khẩu hoặc giấy chứng nhận cơ sở nuôi.
- Giữ hồ sơ. Hoá đơn, giấy tờ, ảnh con vật lúc mới về, ảnh các đặc điểm nhận dạng (hoa văn ở đầu, lưng). Cất một bản giấy và một bản trên điện thoại.
- Đăng ký khi loài đó yêu cầu. Một số loài thuộc diện phải đăng ký nuôi với cơ quan kiểm lâm. Không chắc thì hỏi.
- Không thả. Hết khả năng nuôi thì chuyển nhượng có trách nhiệm, không mang ra công viên hay ao hồ.
Quy định có thể thay đổi, danh mục loài được cập nhật theo từng đợt. Trước khi mua, hãy hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở. Một cuộc gọi hoặc một lần ghé văn phòng mất ít thời gian hơn nhiều so với rắc rối khi con vật đã về nhà.
Những tình huống hay gặp
Được tặng một con rùa không rõ loài
Chụp ảnh rõ mai, yếm, đầu và chân; nhờ người có chuyên môn hoặc nhóm bảo tồn rùa nhận diện. Nếu là rùa cảnh ngoại nhập như sulcata, hỏi người tặng về giấy tờ. Nếu là loài bản địa, liên hệ kiểm lâm để bàn giao. Đừng tự cho ăn thử, tự tắm thuốc hay giữ lại vì "nó dễ thương".
Mua trăn bóng mà người bán bảo "trăn này không cần giấy"
Trăn bóng thuộc Phụ lục II CITES. Con vật vào Việt Nam qua đường chính ngạch có hồ sơ, con nở trong nước từ cơ sở hợp pháp cũng có hồ sơ. Câu "không cần giấy" là dấu hiệu nên dừng lại, không phải dấu hiệu được giảm giá.
Con nhân nuôi trong nhà, giờ có con non
Cho bò sát sinh sản kéo theo trách nhiệm đầu ra: ai nhận con non, họ có biết chăm không, và với loài thuộc diện quản lý thì việc chuyển nhượng phải đúng quy định. Trước khi ghép đôi, hỏi kiểm lâm về thủ tục nếu loài đó thuộc CITES.
Góc nhìn hôm nay: nuôi đúng luật là bảo vệ chính sở thích của mình
Ở nhiều nước, những vụ thả trăn, thả rùa ra tự nhiên hay những đường dây buôn lậu bò sát đã khiến nhà chức trách siết chặt toàn bộ việc nuôi bò sát, kể cả với người nuôi tử tế. Trăn Miến Điện ở vùng Everglades của Mỹ là ví dụ quen thuộc. Người nuôi giữ giấy tờ, không mua con rừng, không thả là đang giữ cho cả cộng đồng nuôi bò sát còn chỗ đứng.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc danh sách phụ lục trên trang chính thức của CITES, tra tình trạng loài trên Danh lục Đỏ IUCN, và theo dõi tài liệu phổ biến kiến thức của các tổ chức như ENV, WCS Việt Nam, Asian Turtle Program. Khi cần câu trả lời cho trường hợp cụ thể của mình, Chi cục Kiểm lâm địa phương vẫn là nơi đúng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi tắc kè da báo có cần giấy phép không?
Tắc kè da báo không thuộc phụ lục CITES và được nuôi phổ biến ở Việt Nam. Dù vậy, con vật vẫn cần nguồn gốc rõ ràng: nhân nuôi trong nước hoặc nhập khẩu có kiểm dịch, có hoá đơn. Nên giữ giấy tờ và ảnh nhận dạng suốt thời gian nuôi.
Nuôi trăn ở Việt Nam có hợp pháp không?
Tuỳ loài và nguồn gốc. Trăn bóng ngoại nhập có hồ sơ CITES hợp lệ thì nuôi được; trăn đất, trăn gấm bản địa bắt từ tự nhiên thì không được nuôi làm cảnh. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi mua.
Loài không thuộc CITES thì có được mua bán tự do không?
Không hẳn. Động vật sống qua biên giới vẫn phải kiểm dịch, và người bán cần chứng minh được con vật từ đâu ra. Ngoài ra còn quy định về loài ngoại lai xâm hại, như rùa tai đỏ, không được thả ra môi trường.
Nhặt được rùa ngoài đường thì có được nuôi không?
Nếu đó là rùa bản địa, đúng nhất là bàn giao cho kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ để xác định loài, chữa trị và thả lại đúng nơi. Giữ lại nuôi có thể vi phạm quy định về động vật hoang dã, dù ý định ban đầu là tốt.
Hỏi về pháp lý nuôi bò sát ở đâu cho chắc?
Chi cục Kiểm lâm của tỉnh, thành nơi mình ở là đầu mối rõ nhất. Có thể tham khảo thêm danh sách phụ lục trên trang của CITES và tài liệu của các tổ chức bảo tồn, nhưng câu trả lời cho trường hợp cụ thể nên lấy từ cơ quan quản lý.
