Những bò sát có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, như rùa núi vàng, rùa hộp trán vàng, rùa đầu to, tắc kè, rồng đất, kỳ đà, trăn đất, trăn gấm, rắn hổ mang chúa hay cá sấu Xiêm, không phải thú cưng trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Lý do không chỉ là luật cấm: các loài này bị bắt từ quần thể đang suy giảm, khó sống trong điều kiện nuôi tại nhà, và mỗi con mua về là thêm một lý do để người khác đi bắt.
Bài này viết cho người nuôi bò sát: nhận ra nhóm loài này khi gặp chúng trên mạng hay ngoài chợ, và hiểu vì sao "nuôi cho vui một con thôi" cũng là vấn đề.
Sách Đỏ Việt Nam là gì, nói ngắn gọn
Sách Đỏ Việt Nam là danh sách các loài động vật, thực vật bị đe doạ ở Việt Nam, xếp theo mức độ nguy cấp, do các nhà khoa học trong nước đánh giá. Phần động vật được xuất bản lần đầu năm 1992, ấn bản được dùng rộng rãi là ấn bản năm 2007, và việc cập nhật được tiến hành theo từng giai đoạn. Cách xếp hạng dựa theo tiêu chí của IUCN: Tuyệt chủng, Tuyệt chủng ngoài tự nhiên, Cực kỳ nguy cấp, Nguy cấp, Sẽ nguy cấp, và một số bậc khác.
Sách Đỏ là tài liệu khoa học. Việc bảo vệ bằng pháp luật dựa trên các danh mục kèm theo văn bản quy phạm, như danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và các nhóm động vật rừng trong quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES. Hai loại danh sách chồng lên nhau phần lớn nhưng không trùng hoàn toàn. Với người nuôi cảnh, kết luận thực tế vẫn giống nhau: loài bò sát bản địa có tên trong các danh sách này không dành cho chuồng nuôi tại nhà.
Những nhóm hay bị rao làm "thú cảnh"
| Nhóm | Loài hay gặp | Vì sao hay bị rao bán |
|---|---|---|
| Rùa cạn và rùa núi | Rùa núi vàng (Indotestudo elongata), rùa núi viền (Manouria impressa) | Hình dáng giống rùa cạn ngoại nhập, bị gọi chung là "rùa cạn" |
| Rùa hộp | Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons và các loài gần), rùa hộp ba vạch, rùa sa nhân (Cuora mouhotii) | Yếm có bản lề, đóng kín được, trông lạ mắt |
| Rùa nước và rùa đất | Rùa đầu to (Platysternon megacephalum), rùa đất Spengler (Geoemyda spengleri), rùa răng (Heosemys annandalii) | Nhỏ, dễ giấu khi vận chuyển |
| Thằn lằn | Rồng đất (Physignathus cocincinus), kỳ đà hoa (Varanus salvator), kỳ đà vân, tắc kè (Gekko gecko), thằn lằn cá sấu | Bị gọi lẫn với "kỳ nhông" ngoại nhập; tắc kè có tiếng kêu đặc trưng |
| Rắn và trăn | Trăn đất (Python bivittatus), trăn gấm (Malayopython reticulatus), rắn hổ mang, rắn hổ mang chúa | Trăn non trông giống trăn cảnh ngoại nhập |
| Cá sấu | Cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) | Con non nhỏ, bị coi là "lạ" |
Bảng này không liệt kê hết. Mức xếp hạng cụ thể của từng loài trong Sách Đỏ và trong danh mục pháp lý có thể khác nhau và được cập nhật. Điều quan trọng với người nuôi là nhận ra rằng đây là các loài bản địa, và chúng thuộc diện được bảo vệ.
Bốn lý do, không chỉ một
1. Luật
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, việc săn bắt, nuôi nhốt, mua bán, vận chuyển các loài nguy cấp, quý, hiếm mà không có giấy phép là vi phạm; với một số loài và một số mức vi phạm, người vi phạm có thể bị xử lý hình sự. Con vật bị tịch thu. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở khi gặp trường hợp cụ thể.
2. Quần thể ngoài tự nhiên
Nhiều loài rùa bản địa nằm ở mức Cực kỳ nguy cấp trên Danh lục Đỏ IUCN. Rùa sinh sản chậm, con non chết nhiều, quần thể chỉ đứng vững khi con trưởng thành sống lâu. Lấy đi một con trưởng thành là lấy đi nhiều năm đẻ trứng. Với những quần thể chỉ còn vài chục, vài trăm cá thể ở một dải rừng, nhu cầu của vài người sưu tầm đã đủ để vét sạch.
3. Con vật khó sống trong điều kiện nuôi tại nhà
Các loài bản địa không được chọn lọc để sống trong chuồng như tắc kè da báo hay rắn ngô. Rùa hộp cần độ ẩm, nhiệt độ mát và chế độ ăn đa dạng của rừng ẩm. Rùa đầu to cần suối nước chảy, mát. Kỳ đà và trăn bản địa lớn rất nhanh, cần không gian mà căn hộ không có. Phần lớn con bị bắt đem bán chết trong vài tháng đầu, hoặc sống trong tình trạng suy kiệt kéo dài.
4. Bệnh và an toàn
Con bắt ngoài tự nhiên mang ký sinh, có thể mang vi khuẩn như Salmonella, và có thể lây bệnh cho các con đang nuôi. Rắn hổ mang, rắn hổ mang chúa có nọc độc nguy hiểm; trăn lớn có thể gây tai nạn nghiêm trọng. Nuôi rắn độc tại nhà không phải sở thích, mà là rủi ro cho cả gia đình và hàng xóm.
"Con này từ trại ra" và những lời giải thích khác
Một số loài bản địa như trăn đất, rắn hổ mang, cá sấu Xiêm có trại nuôi thương phẩm được cấp phép, phục vụ mục đích như lấy da, thịt theo quy định. Sự tồn tại của các trại này không biến loài đó thành thú cảnh. Con vật từ trại có hồ sơ riêng, và việc giữ con sống tại nhà vẫn chịu sự quản lý của cơ quan kiểm lâm. Câu "con này từ trại ra" không đi kèm giấy tờ thì không có giá trị.
Một lời giải thích khác hay gặp là "nhặt được ngoài vườn", "người quen ở quê cho". Dù con vật đến từ đâu, nếu là loài bản địa thuộc diện bảo vệ, việc đúng là bàn giao cho kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ, không phải giữ lại nuôi.
Thay vào đó, người yêu bò sát bản địa có thể làm gì
Thích rùa núi hay thằn lằn rừng không phải điều sai. Có nhiều cách để gần chúng mà không cần nhốt chúng:
- Thăm các trung tâm bảo tồn có đón khách. Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) cho khách tham quan và giới thiệu các loài rùa Việt Nam.
- Quan sát ngoài tự nhiên, không bắt. Chụp ảnh từ xa, ghi lại thời gian, địa điểm. Có thể góp ảnh lên các nền tảng khoa học công dân để nhà nghiên cứu dùng.
- Đọc tài liệu chuyên sâu. Sách nhận dạng bò sát Việt Nam, tài liệu của Asian Turtle Program, WCS Việt Nam, ENV, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.
- Báo khi thấy rao bán. Ghi lại thông tin và báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã.
- Chọn loài cảnh nhân nuôi hợp pháp nếu muốn nuôi: tắc kè da báo, rắn ngô, rồng Úc, tắc kè mào.
Góc nhìn hôm nay: một nguyên tắc dễ nhớ
Nếu con vật là bò sát bản địa Việt Nam, câu hỏi "có được nuôi không" gần như luôn có cùng một câu trả lời. Người nuôi bò sát có trách nhiệm không cần thuộc hết danh mục, chỉ cần giữ một nguyên tắc: chỉ nuôi loài ngoại nhập phổ biến, nhân nuôi, có giấy tờ; mọi loài bản địa thì để chúng ở rừng, ở suối, ở trung tâm bảo tồn. Không chắc loài của một con vật cụ thể thì hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở, hoặc nhờ người có chuyên môn nhận diện trước khi làm bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi rùa núi vàng có được không?
Không. Rùa núi vàng là loài bản địa bị đe doạ, thuộc diện bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã. Gặp con bị rao bán hoặc nhặt được thì báo kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ.
Rồng đất có phải kỳ nhông không?
Rồng đất (Physignathus cocincinus) là thằn lằn bản địa Việt Nam, khác với kỳ nhông xanh (Iguana iguana) có nguồn gốc Nam Mỹ. Trong tiếng Việt hai loài hay bị gọi lẫn, nên khi nói về loài cần ghi tên khoa học.
Sách Đỏ Việt Nam có bao nhiêu loài bò sát?
Số lượng thay đổi theo từng ấn bản và đợt cập nhật. Thay vì nhớ con số, người nuôi nên nhớ nguyên tắc: bò sát bản địa Việt Nam, nhất là rùa, thằn lằn lớn, trăn và rắn hổ, đều không nên nuôi làm cảnh.
Trăn đất có trại nuôi thì có được mua về làm cảnh không?
Việc có trại nuôi thương phẩm được cấp phép không biến trăn đất thành thú cảnh. Giữ con sống tại nhà vẫn chịu quản lý, cần hồ sơ hợp lệ. Nên hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi làm bất cứ điều gì.
Thích bò sát bản địa thì có cách nào gần chúng?
Có thể thăm các trung tâm bảo tồn có đón khách như Trung tâm Bảo tồn Rùa Cúc Phương, quan sát và chụp ảnh ngoài tự nhiên mà không bắt, đọc tài liệu của các tổ chức bảo tồn và góp dữ liệu cho khoa học công dân.
