Gặp bò sát hoang dã bị nhốt để bán, như rùa núi ở chợ, kỳ đà trước quán ăn đặc sản hay trăn bị nhốt trong lồng ven đường, hãy ghi lại thông tin từ khoảng cách an toàn rồi báo cho kiểm lâm (Chi cục hoặc Hạt Kiểm lâm nơi đó), đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522, miễn phí) hoặc công an qua số 113 nếu có dấu hiệu vi phạm đang diễn ra. Không mua để cứu, không tự giải thoát, không đối chất với người bán.
Bài này nói về những tình huống ngoài đời: ở chợ, ở nhà hàng, ở điểm du lịch, trên đường. Phần nhận diện tin rao trên mạng được viết ở bài riêng.
Những nơi hay gặp bò sát hoang dã bị nhốt
| Nơi | Thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chợ, sạp bán chim cá cảnh | Rùa núi, rùa hộp, rùa đất con nhỏ; tắc kè | Hay bị bán lẫn với rùa tai đỏ, rùa cảnh ngoại |
| Quán ăn, nhà hàng "đặc sản rừng" | Kỳ đà, rùa, trăn, rắn hổ, tắc kè trong lồng, bể trưng bày | Đôi khi có biển "thịt rừng", thực đơn ghi tên loài |
| Ven đường, đèo, khu du lịch | Rùa, kỳ đà, trăn được rao bán cho khách qua đường | Thường ở tuyến đường gần rừng |
| Dịch vụ chụp ảnh | Trăn quấn cổ, rùa đặt trên tay khách | Con vật có thể là loài bản địa, bị nhổ răng hoặc không được chăm đúng |
| Cửa hàng thuốc dân gian, rượu ngâm | Tắc kè khô, rắn ngâm rượu, mai rùa | Cũng là dấu hiệu của đường dây thu mua |
Ghi lại thông tin thế nào
Một tin báo có giá trị khi người nhận tin xác định được ở đâu, khi nào, con gì, bao nhiêu. Hãy ghi những điều sau, đừng để người bán chú ý:
- Địa điểm chính xác: tên đường, số nhà, tên quán hoặc sạp, mốc dễ nhận ra. Có thể ghim vị trí trên bản đồ điện thoại.
- Thời gian: ngày và giờ thấy.
- Loài và số lượng: nếu không biết tên, mô tả hình dáng, màu, kích thước. Rùa thì chú ý mai cao hay dẹt, yếm có bản lề hay không.
- Ảnh hoặc video: chỉ chụp khi an toàn; không cần ảnh đẹp, cần thấy được con vật và bối cảnh.
- Dấu hiệu buôn bán: có bảng giá, thực đơn, người bán chào mời, nhiều con nhốt chung.
Không cần xác định chắc chắn loài trước khi báo. Việc nhận diện là của người có chuyên môn; người báo chỉ cần mô tả trung thực những gì thấy.
Báo cho ai
Kiểm lâm
Kiểm lâm là lực lượng chuyên trách về động vật rừng. Mỗi tỉnh, thành có Chi cục Kiểm lâm, dưới đó có các Hạt Kiểm lâm phụ trách từng địa bàn. Số điện thoại có thể tìm trên trang thông tin của tỉnh, thành hoặc hỏi qua tổng đài. Đây là đầu mối chính để xử lý việc nuôi nhốt, mua bán động vật hoang dã.
Đường dây nóng của ENV
Tổ chức Giáo dục Thiên nhiên (ENV) vận hành đường dây nóng miễn phí 1800 1522 và kênh báo tin trực tuyến. Tin báo được ghi nhận, theo dõi và chuyển cho cơ quan chức năng phù hợp. Kênh này hữu ích khi mình không biết gọi cho ai ở địa phương, hoặc muốn tin báo được theo dõi tới cùng.
Công an
Khi thấy một vụ vận chuyển, giao nhận số lượng lớn đang diễn ra, hoặc có dấu hiệu đe doạ người báo, gọi 113.
Trung tâm cứu hộ
Các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, như ở Hà Nội, ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình), ở Vườn quốc gia Cát Tiên, ở TP. Hồ Chí Minh, tiếp nhận động vật sau khi cơ quan chức năng tịch thu hoặc người dân tự nguyện giao nộp. Thông thường người báo không mang con vật đến thẳng trung tâm khi nó đang bị người khác giữ để bán; trung tâm làm việc qua cơ quan chức năng.
Những việc không nên làm
- Không mua để cứu. Tiền mua giữ cho đường dây chạy tiếp; người mua thành người giữ động vật không giấy tờ.
- Không tự thả. Mở lồng thả rùa xuống hồ gần đó hay thả kỳ đà vào bụi cây không cứu được con vật: nó đã yếu, có thể không đúng sinh cảnh, và việc này có thể thành tranh chấp với người bán.
- Không đối chất. Nói "anh bán thế là phạm luật" ngay tại chỗ chỉ khiến người bán giấu hàng, đổi chỗ, có khi gây xung đột.
- Không chạm vào rắn. Rắn hổ mang, hổ mang chúa có thể bị nhốt sơ sài. Giữ khoảng cách. Nếu chẳng may bị rắn độc cắn, gọi 115 và đến ngay cơ sở y tế có huyết thanh kháng nọc; không dùng mẹo dân gian.
- Không đăng ảnh kèm địa chỉ lên mạng trước khi báo. Người bán thấy là dọn hàng ngay.
Khi gặp con vật không bị bán, chỉ bị thương hoặc lạc
Đôi khi người ta gặp một con rùa núi bò ra đường, một con kỳ đà bị chó cắn, một con rùa biển dạt vào bờ. Trường hợp này khác với bị nhốt bán, nhưng nguyên tắc tương tự:
- Giữ khoảng cách, giữ an toàn cho mình và người xung quanh.
- Chụp ảnh, ghi vị trí.
- Gọi kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ gần nhất để được hướng dẫn.
- Nếu được hướng dẫn tạm giữ, để con vật trong thùng có lỗ thông khí, chỗ tối, yên tĩnh, không cho ăn uống tuỳ tiện, không tắm thuốc, rồi bàn giao sớm.
Rùa nhỏ bò qua đường mà không bị thương thì đôi khi chỉ cần chờ nó đi qua hoặc nhấc sang bên đường theo đúng hướng nó đang đi, rồi để yên. Không mang về nhà.
Sau khi báo: chuyện gì xảy ra
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, cơ quan chức năng có thể kiểm tra, yêu cầu người đang giữ con vật chứng minh nguồn gốc, tịch thu và xử lý vi phạm. Con vật bị tịch thu thường được chuyển đến trung tâm cứu hộ để khám, chữa, cách ly; con đủ điều kiện sẽ được thả về sinh cảnh phù hợp, con không thể thả sẽ ở lại trung tâm.
Người báo tin không phải lúc nào cũng nhận được phản hồi ngay. Các kênh như đường dây nóng của ENV thường có cơ chế theo dõi vụ việc; có thể hỏi lại sau vài ngày. Một tin báo không được xử lý ngay không có nghĩa là vô ích: những địa điểm bị báo nhiều lần sẽ được chú ý hơn.
Góc nhìn hôm nay: mỗi người là một tai mắt
Buôn bán bò sát hoang dã sống được vì nó diễn ra ở nơi đông người mà ít ai lên tiếng: một sạp nhỏ ở chợ, một cái lồng trước quán ăn. Người nuôi bò sát, vốn biết phân biệt loài hơn người bình thường, có thể giúp rất nhiều chỉ bằng việc báo đúng chỗ. Quy định có thể thay đổi; khi phân vân, hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở hoặc gọi đường dây nóng để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Thấy quán ăn bán thịt rùa, kỳ đà thì báo ở đâu?
Ghi lại địa chỉ, thời gian, loài và ảnh nếu an toàn, rồi báo Chi cục hoặc Hạt Kiểm lâm nơi đó, hoặc đường dây nóng miễn phí 1800 1522 của ENV. Không nên đối chất trực tiếp với chủ quán.
Số đường dây nóng báo buôn bán động vật hoang dã là gì?
Tổ chức ENV vận hành đường dây nóng miễn phí 1800 1522 và kênh báo tin trực tuyến. Có thể báo thêm cho kiểm lâm địa phương, hoặc gọi 113 khi vụ việc đang diễn ra.
Nhặt được rùa núi ngoài đường thì làm gì?
Chụp ảnh, ghi vị trí và liên hệ kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ để được hướng dẫn. Nếu phải tạm giữ, để con vật nơi tối, yên tĩnh, không tự cho ăn hay dùng thuốc, rồi bàn giao sớm. Không giữ lại nuôi.
Chụp ảnh với trăn ở khu du lịch có sao không?
Con trăn có thể là loài bản địa được giữ không đúng quy định, bị chăm sóc kém. Tốt nhất không dùng dịch vụ này. Nếu nghi ngờ con vật là loài hoang dã, ghi lại thông tin và báo kiểm lâm.
Báo tin rồi có bị lộ danh tính không?
Các kênh như đường dây nóng của ENV có thể nhận tin mà không công khai danh tính người báo. Khi báo, có thể nói rõ mong muốn được giữ kín thông tin cá nhân.
