Đưa bò sát từ nước ngoài về Việt Nam, hay mang bò sát sang nước khác, không giống mang theo một món hành lý: con vật phải qua kiểm dịch động vật ở cả hai đầu, loài thuộc phụ lục CITES cần giấy phép xuất khẩu của nước đi và giấy phép hoặc xác nhận của Cơ quan quản lý CITES ở nước đến, và nhiều nước còn cấm hẳn việc nhập một số loài. Với cá nhân nuôi một vài con, thủ tục này thường tốn kém và phức tạp hơn nhiều so với mua con nhân nuôi hợp pháp trong nước.
Bài này giải thích bức tranh chung để người nuôi biết mình đang đối diện với những gì, chứ không phải hướng dẫn thủ tục từng bước. Thủ tục cụ thể thay đổi theo loài, theo nước và theo thời điểm.
Ba lớp kiểm soát khi bò sát đi qua biên giới
| Lớp | Ai quản lý | Hỏi điều gì |
|---|---|---|
| CITES | Cơ quan quản lý CITES của nước xuất và nước nhập; ở Việt Nam là Cơ quan quản lý CITES Việt Nam, thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Loài có thuộc phụ lục không; nguồn gốc nhân nuôi hay tự nhiên; việc xuất có gây hại cho quần thể không |
| Kiểm dịch động vật | Cơ quan thú y của hai nước | Con vật có mang mầm bệnh không; có giấy chứng nhận sức khoẻ không; có phải cách ly không |
| Quy định riêng của nước đến | Tuỳ nước | Loài có bị cấm nhập không; có nằm trong danh sách loài ngoại lai không; cần giấy phép riêng nào không |
Ba lớp này độc lập với nhau. Một con tắc kè da báo không thuộc CITES vẫn phải qua kiểm dịch. Một con trăn bóng có đủ giấy CITES vẫn có thể bị từ chối nếu nước đến cấm nhập trăn làm thú cảnh.
Nhập bò sát về Việt Nam: bức tranh chung
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES và quy định về kiểm dịch động vật, việc nhập khẩu bò sát sống thường cần:
- Giấy phép xuất khẩu CITES do nước xuất cấp, nếu loài thuộc phụ lục.
- Giấy phép hoặc xác nhận nhập khẩu của Cơ quan quản lý CITES Việt Nam với loài thuộc diện quản lý.
- Đăng ký kiểm dịch nhập khẩu với cơ quan thú y, kèm giấy chứng nhận sức khoẻ do cơ quan thú y nước xuất cấp.
- Kiểm dịch tại cửa khẩu và có thể phải cách ly một thời gian theo yêu cầu.
Với loài chưa từng được nhập vào Việt Nam, cơ quan quản lý có thể xem xét thêm nguy cơ trở thành loài ngoại lai xâm hại. Những loài đã có trong danh mục loài ngoại lai xâm hại thì không được nhập để nuôi.
Chi tiết hồ sơ, mẫu đơn, phí và thời gian xử lý thay đổi theo từng thời kỳ. Trước khi lên kế hoạch, hãy hỏi Cơ quan quản lý CITES Việt Nam và cơ quan thú y, đồng thời hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở về việc đăng ký nuôi sau khi con vật về.
Mang bò sát lên máy bay
Chuyến bay trong nước
Mỗi hãng hàng không có chính sách riêng về vận chuyển động vật sống. Nhiều hãng chỉ nhận chó, mèo, chim cảnh dưới dạng hàng ký gửi hoặc hàng hoá, và không nhận bò sát; một số nhận qua đường hàng hoá với điều kiện đóng gói riêng. Gần như không hãng nào cho mang bò sát lên khoang hành khách. Hãy hỏi trực tiếp hãng trước khi đặt vé, và hỏi xem con vật có cần giấy kiểm dịch vận chuyển trong nước hay không.
Chuyến bay quốc tế
Vận chuyển động vật sống bằng đường hàng không quốc tế thường theo quy chuẩn về động vật sống của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), quy định kiểu thùng, thông khí, ghi nhãn. Ngoài giấy CITES và kiểm dịch, nhiều hãng yêu cầu gửi qua đại lý hàng hoá có kinh nghiệm với động vật sống.
Giấu bò sát trong hành lý: không bao giờ
Báo chí nhiều nước đã đưa tin về các vụ bắt giữ hành khách giấu rùa, rắn, thằn lằn trong vali, trong áo, trong hộp thực phẩm. Ngoài việc vi phạm luật của cả nước đi lẫn nước đến, con vật thường chết vì ngạt, lạnh, sốc nhiệt. Không có lý do nào biện minh cho việc này.
Mang bò sát ra nước ngoài khi chuyển chỗ ở
Người nuôi đi du học, định cư hay đi làm dài hạn thường hỏi: có mang được con trăn, con rùa theo không? Câu trả lời phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nước đến.
- Một số nước có quy định rất chặt với bò sát nhập khẩu; Úc, chẳng hạn, gần như không cho nhập bò sát làm thú cảnh để bảo vệ hệ động vật bản địa.
- Một số nước cho nhập nhưng cần giấy phép nhập khẩu, giấy chứng nhận sức khoẻ, có khi cách ly dài.
- Với loài thuộc phụ lục CITES, cần giấy phép xuất khẩu của Việt Nam và giấy tờ phù hợp ở nước đến; con vật phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp từ đầu.
Trong nhiều trường hợp, chuyển nhượng con vật cho người nuôi có trách nhiệm ở Việt Nam là lựa chọn nhân đạo và thực tế hơn so với một chuyến đi dài, tốn kém và rủi ro cho con vật.
Vì sao kiểm dịch quan trọng với chính người nuôi
Kiểm dịch không chỉ là thủ tục. Bò sát có thể mang các mầm bệnh nguy hiểm cho bò sát khác: một số virus gây bệnh nặng ở trăn và rắn, nấm gây bệnh da ở rắn, ký sinh trùng đường ruột, và vi khuẩn Salmonella có thể lây sang người. Một con mới nhập chưa kiểm tra có thể làm cả bộ sưu tập ở nhà bị bệnh, hoặc đưa mầm bệnh lạ vào môi trường nếu chẳng may thoát ra.
Vì vậy, dù con vật nhập hợp pháp hay mua trong nước, mọi con mới về đều nên được cách ly ở phòng riêng, dùng dụng cụ riêng, và đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát kiểm tra.
Góc nhìn hôm nay: mua con nhân nuôi trong nước thường là đường ngắn nhất
Với các loài cảnh phổ biến như tắc kè da báo, rồng Úc, rắn ngô, tắc kè mào, nguồn nhân nuôi trong nước đã khá ổn định. Người nuôi cá nhân hầu như không cần tự nhập. Những người làm nhập khẩu chuyên nghiệp có giấy phép, có kinh nghiệm thủ tục và có chỗ cách ly đúng chuẩn.
Quy định có thể thay đổi. Trước khi đưa bất kỳ con bò sát nào qua biên giới, hãy hỏi Cơ quan quản lý CITES Việt Nam, cơ quan thú y và Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở; với nước ngoài, hỏi cơ quan quản lý của nước đến. Không có thông tin chắc chắn thì đừng mang con vật đi.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang bò sát lên máy bay không?
Phần lớn hãng hàng không không cho mang bò sát vào khoang hành khách. Một số hãng nhận qua đường hàng hoá với điều kiện đóng gói và giấy tờ riêng. Cần hỏi trực tiếp hãng và kiểm tra yêu cầu kiểm dịch trước khi đi.
Nhập trăn bóng từ nước ngoài cần giấy tờ gì?
Trăn bóng thuộc Phụ lục II CITES, nên cần giấy phép xuất khẩu của nước đi, giấy phép hoặc xác nhận của Cơ quan quản lý CITES Việt Nam và thủ tục kiểm dịch động vật. Chi tiết hồ sơ nên hỏi trực tiếp các cơ quan này.
Mang rùa sang nước khác khi định cư được không?
Tuỳ nước đến và tuỳ loài. Có nước cấm nhập bò sát làm thú cảnh, có nước cần giấy phép và cách ly. Rùa thuộc phụ lục CITES còn cần giấy phép xuất khẩu từ Việt Nam. Nên hỏi cơ quan quản lý của nước đến trước.
Bò sát không thuộc CITES có cần kiểm dịch khi nhập không?
Có. Kiểm dịch động vật áp dụng cho động vật sống nhập khẩu nói chung, không phụ thuộc vào việc loài có thuộc CITES hay không.
Vì sao bò sát mới nhập phải cách ly?
Bò sát có thể mang virus, nấm, ký sinh trùng và vi khuẩn lây sang con khác hoặc sang người. Cách ly ở phòng riêng, dùng dụng cụ riêng và cho bác sĩ thú y chuyên bò sát kiểm tra giúp phát hiện bệnh trước khi lây.
