Tắc kè sấy khô, rắn ngâm rượu, cao rùa hay mai rùa dùng làm thuốc dân gian là một trong những nguồn cầu lớn nhất đè lên bò sát hoang dã ở Việt Nam và Đông Nam Á. Hiệu quả chữa bệnh của các sản phẩm này chưa được chứng minh bằng nghiên cứu lâm sàng đáng tin cậy, trong khi việc săn bắt để cung cấp cho chúng đã đẩy nhiều loài đến mức phải được CITES kiểm soát. Từ góc nhìn bảo tồn, cách tốt nhất là không mua, không biếu, không ngâm.
Bài này không bàn về y học cổ truyền nói chung. Nó chỉ nhìn vào một câu hỏi: những chai rượu, những xâu tắc kè khô ấy lấy con vật từ đâu, và cái giá cho tự nhiên là gì.
Tắc kè: từ tiếng kêu đêm đến Phụ lục II CITES
Tắc kè (Gekko gecko) là loài thằn lằn lớn, sống ở Nam Á và Đông Nam Á, có tiếng kêu "tắc… kè" quen thuộc vào ban đêm. Trong các bài thuốc dân gian, tắc kè khô được dùng với tên gọi "cáp giới", thường ép dẹt trên nan tre rồi phơi hoặc sấy.
Nhu cầu này lớn đến mức tại Hội nghị các bên lần thứ 18 của CITES năm 2019, tắc kè được đưa vào Phụ lục II. Lý do được nêu trong hồ sơ đề xuất là khối lượng buôn bán lớn, phần đáng kể có nguồn gốc khai thác từ tự nhiên, và lo ngại về sự suy giảm của một số quần thể. Từ đó, buôn bán quốc tế tắc kè phải có giấy phép, kèm đánh giá rằng việc khai thác không gây hại cho quần thể.
Ở Việt Nam có các cơ sở nuôi tắc kè, nhưng khả năng phân biệt tắc kè nuôi với tắc kè bắt ngoài tự nhiên khi đã sấy khô gần như bằng không với người mua. Một xâu tắc kè khô ngoài chợ không mang theo lý lịch của mình.
Rượu rắn: chai rượu chứa cả một hệ sinh thái
Rượu ngâm rắn có mặt ở nhiều vùng của Việt Nam và các nước láng giềng. Những loài hay bị ngâm gồm rắn hổ mang, rắn cạp nong, rắn cạp nia, có khi cả hổ mang chúa, kèm tắc kè, bọ cạp, cá ngựa. Nhiều loài trong số đó thuộc diện bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, hoặc có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.
Một vài điều ít người nghĩ đến:
- Rắn ngâm rượu hầu hết bị bắt từ tự nhiên. Nuôi rắn độc đến cỡ trưởng thành tốn kém và nguy hiểm; con bắt ngoài tự nhiên rẻ hơn nhiều.
- Rắn ăn rắn, rắn ăn chuột. Lấy đi rắn khỏi ruộng đồng, rừng là lấy đi một mắt xích kiểm soát chuột, thứ gây hại mùa màng.
- Rượu tự ngâm không rõ thành phần. Rượu nền nấu thủ công có thể chứa methanol vượt ngưỡng; ngộ độc rượu methanol là chuyện y tế được cảnh báo thường xuyên, không liên quan gì đến con rắn nhưng đi kèm loại sản phẩm này.
Rượu rắn cũng hay được bán cho khách du lịch làm quà. Nhiều nước có thể thu giữ chai rượu chứa loài thuộc phụ lục CITES tại hải quan khi khách không có giấy phép. Món quà ấy vừa không đến được tay người nhận, vừa đã lấy đi một con vật.
Rùa: mai, cao và nạn vét rùa
Mai rùa và cao nấu từ rùa là thành phần quen thuộc trong một số bài thuốc dân gian ở Đông Á. Nhu cầu này, cộng với nhu cầu ăn thịt và nuôi cảnh, là nguyên nhân chính của khủng hoảng rùa châu Á từ những năm 1990: hàng loạt loài rùa nước ngọt Đông Nam Á bị thu gom và chuyển đi tiêu thụ, nhiều quần thể suy giảm đến mức khó phục hồi.
Đến nay, nhiều loài rùa Việt Nam nằm ở mức Cực kỳ nguy cấp hoặc Nguy cấp trên Danh lục Đỏ IUCN. Một số loài rùa hộp từng có giá rất cao vì niềm tin chữa bệnh, khiến người ta lùng sục từng con trên rừng.
Bằng chứng khoa học nói gì
Các tuyên bố "bổ thận", "tráng dương", "chữa hen", "trị đau xương" gắn với tắc kè, rượu rắn, cao rùa chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền miệng và sách thuốc cổ. Cho đến nay, chưa có nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao nào chứng minh các sản phẩm này hiệu quả hơn giả dược cho những bệnh được quảng cáo.
Nói vậy không phải để phán xét người dùng. Với những vấn đề sức khoẻ thật, như đau nhức kéo dài, hen, suy giảm sinh lý, điều có ích là gặp bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị đúng. Một chai rượu ngâm không thay được việc đó, và có thể trì hoãn việc chữa trị.
Bảng: sản phẩm, loài liên quan và vấn đề bảo tồn
| Sản phẩm | Loài thường dùng | Vấn đề |
|---|---|---|
| Tắc kè khô, rượu tắc kè | Tắc kè (Gekko gecko) | Phụ lục II CITES từ 2019; khó phân biệt nguồn nuôi và nguồn tự nhiên |
| Rượu rắn | Rắn hổ mang, cạp nong, cạp nia, có khi hổ mang chúa | Phần lớn bắt từ tự nhiên; nhiều loài thuộc diện bảo vệ; rủi ro rượu nền kém chất lượng |
| Cao rùa, mai rùa | Nhiều loài rùa nước ngọt và rùa núi | Một nguyên nhân của khủng hoảng rùa châu Á; nhiều loài cực kỳ nguy cấp |
| Rượu, thịt kỳ đà, trăn | Kỳ đà hoa, kỳ đà vân, trăn đất, trăn gấm | Thuộc diện bảo vệ; con bị bắt từ tự nhiên |
"Nuôi trại thì không sao"?
Câu này nghe hợp lý nhưng cần ba điều kiện mới đúng: trại có giấy phép, trại thật sự tự sinh sản được, và sản phẩm có hồ sơ truy được về trại. Trên thực tế, các tổ chức giám sát buôn bán động vật hoang dã đã nhiều lần nêu lo ngại rằng trại nuôi có thể bị dùng làm vỏ bọc hợp thức hoá con bắt từ tự nhiên. Người mua cuối cùng, nhìn một chai rượu hay một xâu tắc kè, không thể kiểm tra được ba điều kiện đó.
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, mua bán, vận chuyển, tàng trữ sản phẩm từ loài thuộc diện bảo vệ mà không có giấy tờ hợp lệ là vi phạm. Quy định có thể thay đổi; có câu hỏi cụ thể thì hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở.
Góc nhìn hôm nay: đổi thói quen biếu tặng
Rượu ngâm, tắc kè khô thường không được mua để dùng hàng ngày mà để biếu, để đãi khách, để làm quà "đặc sản". Đây là chỗ dễ thay đổi nhất: một món quà khác không đòi hỏi con vật nào phải chết. Khi được mời, từ chối nhẹ nhàng; khi thấy nơi bán sản phẩm từ loài hoang dã, có thể báo cho kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522).
Người nuôi bò sát có một vị trí đặc biệt trong câu chuyện này: họ biết con tắc kè, con rắn sống ra sao, ăn gì, có ích gì. Kể lại điều đó cho người thân, nhất là người lớn tuổi quen dùng rượu ngâm, đôi khi thuyết phục hơn mọi khẩu hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè có thuộc CITES không?
Có. Tắc kè (Gekko gecko) được đưa vào Phụ lục II CITES tại hội nghị năm 2019, do khối lượng buôn bán lớn, phần lớn phục vụ làm thuốc dân gian. Buôn bán quốc tế loài này cần giấy phép.
Rượu rắn có tác dụng gì?
Các tác dụng được truyền miệng như bổ thận, trị đau xương chưa được chứng minh bằng nghiên cứu lâm sàng đáng tin cậy. Rắn ngâm rượu phần lớn bị bắt từ tự nhiên, và rượu nền tự nấu có thể có nguy cơ ngộ độc methanol.
Mang rượu rắn ra nước ngoài được không?
Nhiều nước có thể thu giữ rượu chứa loài thuộc phụ lục CITES tại hải quan nếu không có giấy phép. Ngoài rủi ro bị thu giữ, mua rượu rắn làm quà cũng góp phần vào nhu cầu săn bắt rắn hoang dã.
Mua tắc kè khô ở chợ có vi phạm không?
Tắc kè thuộc diện được quản lý; mua bán, vận chuyển sản phẩm không có nguồn gốc hợp lệ có thể vi phạm quy định về động vật hoang dã. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở.
Vì sao rùa bị săn bắt nhiều ở châu Á?
Rùa bị săn để làm thực phẩm, làm thuốc dân gian từ mai và cao, và một phần để nuôi cảnh. Nhu cầu này gây ra khủng hoảng rùa châu Á từ những năm 1990, khiến nhiều loài rùa Việt Nam ở mức cực kỳ nguy cấp.
