Bộ điều nhiệt (thermostat) cho chuồng bò sát: chọn loại, đặt đầu dò

Bộ điều nhiệt (thermostat) là thiết bị đo nhiệt bằng một đầu dò rồi tự cắt hoặc giảm điện cho nguồn sưởi khi nhiệt vượt mức đặt. Nó là món không được bỏ qua vì không có nó, đèn sưởi hay tấm sưởi sẽ chạy hết công suất bất kể trời nóng hay lạnh: mùa hè chuồng thành lò, tấm sưởi đáy có thể gây bỏng. Có ba kiểu chính: bật – tắt (hợp tấm sưởi đáy), xung (hợp đèn gốm, tấm sưởi trần), và giảm sáng (hợp bóng sưởi phát sáng).

Vì sao không thể "chọn bóng vừa đủ" rồi thôi

Nhiều người nghĩ: cứ chọn bóng có công suất vừa phải, đo thấy điểm phơi đúng 35°C là xong. Cách này sai vì nhiệt trong chuồng phụ thuộc nhiệt phòng, mà nhiệt phòng ở Việt Nam dao động rất mạnh:

• Một căn phòng ở Hà Nội có thể từ khoảng 12°C trong đợt rét đậm lên tới hơn 35°C vào trưa hè.
• Nhà mái tôn, gác xép có thể nóng hơn ngoài trời vào buổi chiều.
• Phòng có máy lạnh bật – tắt theo giờ người ở nhà.

Một bóng sưởi cho điểm phơi 35°C vào sáng mùa xuân có thể đẩy nó lên trên 45°C vào trưa tháng sáu. Bộ điều nhiệt giải quyết đúng chỗ này: nó tự bù trừ theo nhiệt phòng. Nó cũng là lớp bảo vệ khi bạn đi vắng, ngủ quên hay trời trở nóng bất ngờ.

Ba kiểu bộ điều nhiệt và cách chọn

Kiểu bật – tắt

Đơn giản nhất: nhiệt dưới mức đặt thì cấp điện đủ, vượt mức thì cắt hẳn. Nhiệt vì vậy dao động lên xuống quanh mức đặt một chút. Hợp với tấm sưởi dán đáy, dây sưởi, vì chúng nóng lên – nguội xuống chậm. Không hợp với bóng phát sáng vì đèn sẽ chớp tắt liên tục.

Kiểu xung (tỷ lệ)

Cấp điện theo từng nhịp ngắn, càng gần mức đặt thì nhịp càng thưa. Nhiệt ổn định hơn nhiều so với bật – tắt. Hợp với đèn gốm, tấm sưởi bức xạ gắn trần, tấm sưởi đáy. Không hợp với bóng phát sáng vì nhịp xung làm đèn nhấp nháy.

Kiểu giảm sáng (dimming)

Giảm điện áp cấp cho bóng, giống công tắc chỉnh độ sáng. Bóng sáng dịu đi khi đủ nóng thay vì tắt hẳn. Đây là kiểu duy nhất nên dùng cho bóng sưởi halogen, bóng sợi đốt. Cũng dùng được với đèn gốm.

Không bao giờ nối qua bộ điều nhiệt

Đèn UVB dạng ống huỳnh quang hay bóng compact không được nối qua bộ điều nhiệt. Chúng cần chạy đủ điện để phát UVB đúng mức; chập chờn còn làm hỏng chấn lưu. Đèn UVB nối vào hẹn giờ, không vào bộ điều nhiệt. Riêng loại bóng hơi thuỷ ngân vừa phát nhiệt vừa phát UVB thì càng không được giảm sáng hay ngắt nhịp, vì bóng này dễ hỏng khi bị cắt điện liên tục; người dùng phải chỉnh nhiệt bằng khoảng cách treo đèn.

Đặt đầu dò ở đâu

Bộ điều nhiệt chỉ biết nhiệt ở đúng chỗ đầu dò. Đặt sai chỗ, nó điều chỉnh sai. Quy tắc:

Cố định đầu dò bằng kẹp hoặc băng dính chịu nhiệt. Rắn, thằn lằn có thể kéo, xê dịch hay ngoạm dây đầu dò. Đầu dò rơi xuống vùng mát là bộ điều nhiệt tưởng chuồng lạnh và cấp điện hết cỡ: đây là một trong những nguyên nhân sốc nhiệt hay gặp. Mỗi ngày nhìn qua một lần xem đầu dò còn đúng chỗ.

Đặt mức nhiệt thế nào

1. Đặt mức ban đầu theo khoảng tham khảo của loài, hơi thấp hơn mức mục tiêu một chút.
2. Để chạy vài giờ, rồi đo bằng dụng cụ độc lập: súng đo bề mặt ở điểm phơi, nhiệt kế đầu dò ở vùng ấm và vùng mát.
3. Chỉnh từng chút, đo lại sau mỗi lần chỉnh. Màn hình của bộ điều nhiệt hiển thị nhiệt ở đầu dò, không phải nhiệt ở mọi nơi trong chuồng.
4. Đo lại khi đổi mùa. Thiết lập mùa xuân có thể không còn đúng khi gió mùa đông bắc về hoặc khi nắng nóng đầu hè.

Nhiều bộ điều nhiệt có chế độ ngày – đêm: tự hạ mức đặt vào ban đêm. Rất hữu ích cho việc tạo nhiệt đêm thấp hơn ngày vài độ như tự nhiên.

Bộ điều nhiệt cũng hỏng: chuẩn bị cho tình huống xấu

Bộ điều nhiệt là thiết bị điện tử, và có thể hỏng theo hai kiểu:

• Hỏng kiểu tắt: không cấp điện nữa. Chuồng nguội dần, con vật lạnh nhưng thường có thời gian để phát hiện.
• Hỏng kiểu kẹt bật: rơ-le dính, cấp điện liên tục. Đây là kiểu nguy hiểm vì nguồn sưởi chạy hết công suất không có gì chặn.

Cách giảm rủi ro mà người nuôi lâu năm hay làm:

• Chọn nguồn nhiệt có công suất không quá dư. Nếu bộ điều nhiệt kẹt bật, nguồn nhiệt vừa phải sẽ đẩy chuồng lên nóng nhưng chưa tới mức chết người; nguồn quá mạnh thì thảm hoạ.
• Dùng hai bộ nối tiếp cho chuồng có giá trị hoặc khi đi vắng lâu: bộ thứ nhất đặt mức mục tiêu, bộ thứ hai đặt cao hơn vài độ làm chốt an toàn.
• Nhiệt kế có báo động nhiệt cao – nhiệt thấp, hoặc loại báo lên điện thoại, giúp phát hiện sớm.
• Đặt lịch kiểm tra: mỗi ngày nhìn qua màn hình, mỗi tuần đo đối chiếu bằng dụng cụ độc lập.

Hẹn giờ, điều nhiệt và sơ đồ đấu nối

Một chuồng rồng Úc tiêu chuẩn có thể có: bóng sưởi halogen (qua bộ giảm sáng, cắm vào hẹn giờ ngày), đèn UVB (chỉ qua hẹn giờ), và nếu nhà lạnh thì đèn gốm ban đêm (qua bộ điều nhiệt kiểu xung). Sơ đồ đơn giản:

• Ổ cắm có aptomat → hẹn giờ ngày → bộ giảm sáng → bóng sưởi halogen.
• Ổ cắm → hẹn giờ ngày → đèn UVB.
• Ổ cắm → bộ điều nhiệt kiểu xung (đặt mức đêm) → đèn gốm.

Thời gian bật đèn ban ngày thường được người nuôi đặt khoảng 12 giờ, có người chỉnh dài hơn vào mùa hè và ngắn hơn vào mùa đông để mô phỏng mùa. Ghi sơ đồ ra giấy dán cạnh chuồng: khi có người chăm hộ, họ biết dây nào là dây nào.

Những sai lầm hay gặp

• Dùng bộ điều nhiệt bật – tắt cho bóng halogen, đèn chớp suốt ngày.
• Đầu dò thả lỏng, bị con vật kéo xuống vùng mát.
• Tin hoàn toàn con số trên màn hình mà không đo ở chỗ con vật nằm.
• Nối đèn UVB qua bộ điều nhiệt.
• Dùng một bộ điều nhiệt cho nhiều chuồng khác nhau chỉ với một đầu dò.
• Không đặt lại khi đổi mùa.
• Mua bộ điều nhiệt rẻ không có thông tin công suất tối đa, rồi nối nguồn sưởi vượt mức chịu tải.

Góc nhìn hôm nay: tiền bộ điều nhiệt là tiền rẻ nhất

So với chi phí đưa một con rồng Úc bị bỏng hay một con trăn bị sốc nhiệt đi bác sĩ thú y chuyên bò sát, bộ điều nhiệt là khoản chi nhỏ. Người nuôi lâu năm coi nó là một phần của nguồn sưởi: mua đèn là mua luôn bộ điều nhiệt hợp với đèn đó. Khi đọc hướng dẫn của nhà sản xuất, chú ý công suất tối đa và loại tải mà bộ điều nhiệt chịu được.