Dải nhiệt là sự chênh lệch nhiệt độ từ đầu nóng sang đầu mát trong cùng một chuồng. Bò sát cần cả hai vì chúng không tự sinh nhiệt để giữ thân nhiệt ổn định như chó mèo: muốn tiêu hoá thì tìm đến điểm nóng, muốn hạ nhiệt hay nghỉ thì lui về vùng mát. Chuồng chỉ đều một mức nhiệt, dù là mức "vừa phải", đã lấy mất của con vật khả năng tự điều chỉnh. Ví dụ tắc kè da báo cần mặt nền điểm nóng khoảng 30–35°C và vùng mát khoảng 22–26°C; rồng Úc cần điểm phơi nóng hơn hẳn.
Bò sát điều chỉnh thân nhiệt bằng cách đi lại
Thú và chim đốt thức ăn để giữ thân nhiệt gần như cố định. Bò sát làm khác: chúng mượn nhiệt từ môi trường. Buổi sáng, một con rồng Úc ngoài tự nhiên nằm dẹt người trên tảng đá để hứng nắng; trưa nóng thì chui vào bóng râm hoặc hang; chiều lại ra phơi. Hành vi này gọi là điều nhiệt bằng hành vi.
Gần như mọi chức năng của cơ thể bò sát phụ thuộc vào thân nhiệt:
- Tiêu hoá: men tiêu hoá hoạt động kém khi lạnh. Bò sát ăn no mà không đủ ấm thì thức ăn có thể nằm lâu trong ruột, gây khó chịu và nôn trớ.
- Miễn dịch: khi ốm, nhiều loài tự tìm chỗ nóng hơn bình thường, như một kiểu "sốt bằng hành vi". Chuồng không có chỗ đủ nóng thì con vật mất cách tự vệ này.
- Vận động và săn mồi: bò sát lạnh chậm chạp, phản xạ kém, bỏ ăn.
- Lột da, sinh sản: đều cần đúng khoảng nhiệt.
Mỗi loài có một khoảng thân nhiệt mà nó "thích" nhất, sách thú y bò sát gọi là vùng nhiệt độ tối ưu ưa thích (preferred optimal temperature zone, viết tắt POTZ). Mục tiêu của người nuôi không phải đặt chuồng đúng một con số, mà là tạo một dải đủ rộng để con vật tự tìm được mức nó cần trong từng lúc.
Ba vùng trong một chuồng
Điểm nóng (điểm phơi)
Một vùng nhỏ, nóng nhất chuồng, nằm ngay dưới nguồn nhiệt. Với loài phơi nắng như rồng Úc, đây là tảng đá hay khúc gỗ phẳng dưới đèn. Với loài sống về đêm như tắc kè da báo, điểm nóng quan trọng nhất là mặt nền và mặt đá, vì ngoài tự nhiên chúng hấp thụ nhiệt từ đá đã được nắng nung cả ngày, áp bụng lên cho ấm.
Vùng ấm chung
Khoảng giữa chuồng, nhiệt không khí ấm vừa. Con vật đi lại, săn mồi ở đây.
Vùng mát
Đầu kia của chuồng, nhiệt gần bằng hoặc thấp hơn nhiệt phòng một chút. Phải có chỗ trốn ở vùng mát. Rất nhiều chuồng có chỗ trốn duy nhất ở đầu nóng; con vật buộc phải chọn giữa "an toàn mà quá nóng" hoặc "mát mà trống trải". Nó thường chọn trốn, và chịu nóng.
Bảng nhiệt tham khảo theo loài
Các con số dưới đây là khoảng tham khảo phổ biến trong giới nuôi, tổng hợp từ tài liệu chăm sóc của các hội bò sát. Tuỳ cá thể, tuỳ tuổi; luôn đo bằng nhiệt kế chứ không đoán.
| Loài | Điểm nóng | Vùng mát | Ban đêm |
|---|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Mặt nền/mặt đá khoảng 30–35°C | Khoảng 22–26°C | Có thể xuống khoảng 20°C |
| Rồng Úc trưởng thành | Mặt đá phơi khoảng 38–42°C | Khoảng 24–28°C | Khoảng 18–22°C là chấp nhận được |
| Rắn ngô | Khoảng 28–30°C | Khoảng 22–25°C | Giảm vài độ so với ban ngày |
| Trăn bóng | Khoảng 31–33°C | Khoảng 25–27°C | Không nên để cả chuồng dưới khoảng 24°C |
| Tắc kè mào | Không cần điểm nóng mạnh; vùng ấm nhất khoảng 25–26°C | Khoảng 22–24°C | Chịu được xuống khoảng 18–20°C |
| Thằn lằn lưỡi xanh | Mặt phơi khoảng 35–38°C | Khoảng 24–27°C | Giảm vài độ so với ban ngày |
Có một điểm cực kỳ quan trọng với tắc kè mào: loài này chịu nóng rất kém. Nhiệt kéo dài từ khoảng 28°C trở lên đã là nguy hiểm. Ở phần lớn Việt Nam mùa hè, vấn đề của tắc kè mào là làm sao giữ mát, không phải sưởi.
Nhiệt độ mặt nền và nhiệt độ không khí khác nhau thế nào
Đây là chỗ người mới hay nhầm nhất. Nhiệt kế treo trên vách chuồng đo nhiệt không khí ở đúng điểm đó. Còn con vật nằm trên mặt đá thì nhận nhiệt bề mặt của đá, có thể cao hơn nhiệt không khí cả chục độ dưới đèn sưởi.
- Rồng Úc cần mặt đá phơi khoảng 38–42°C, nhưng không khí ở vùng ấm chỉ khoảng 30–32°C.
- Tắc kè da báo cần mặt nền ấm khoảng 30–35°C dù không khí quanh đó thấp hơn.
Vì thế, cần cả hai loại dụng cụ: nhiệt kế đầu dò đặt đúng vị trí để đo không khí, và súng đo nhiệt hồng ngoại để đo bề mặt. Cách dùng từng loại cho đúng là một chủ đề riêng, nhưng nguyên tắc là: đo ở đúng chỗ con vật nằm, không phải ở góc chuồng tiện tay.
Làm sao tạo dải nhiệt đủ rộng
- Dồn mọi nguồn nhiệt về một đầu. Đèn sưởi, đèn gốm, tấm sưởi đều đặt ở đầu nóng, không rải đều chuồng. Đầu kia để trống nguồn nhiệt.
- Chuồng đủ dài. Chuồng ngắn dưới khoảng 90 cm rất khó có vùng mát thật sự khi đèn sưởi bật, nhất là mùa hè.
- Dùng vật liệu tích nhiệt ở điểm phơi. Tảng đá phẳng hoặc phiến đá lát giữ nhiệt và toả đều, tạo điểm phơi ổn định hơn mặt gỗ.
- Có chỗ trốn ở cả hai đầu, kể cả một chỗ trốn ấm và một chỗ trốn mát.
- Mọi nguồn nhiệt đều qua bộ điều nhiệt. Không có ngoại lệ.
Nếu vùng mát vẫn quá nóng
Mùa hè ở miền Trung, miền Nam hoặc nhà dưới mái tôn, nhiệt phòng có thể đã 32–34°C. Lúc đó vùng mát không còn "mát". Cách xử lý: giảm công suất hoặc tắt hẳn bớt nguồn nhiệt ban ngày, mở thông gió nhiều hơn, chuyển chuồng sang phòng mát hơn hoặc phòng có máy lạnh. Đừng cố giữ điểm nóng bằng mọi giá khi cả chuồng đã nóng.
Ban đêm: có cần sưởi không
Ngoài tự nhiên, nhiệt ban đêm giảm. Phần lớn bò sát cảnh phổ biến chịu được và còn có lợi khi đêm mát hơn ngày vài độ. Câu hỏi là mát đến đâu.
- Nếu nhiệt phòng ban đêm vẫn trong khoảng chấp nhận của loài (thường là trên khoảng 20°C với đa số loài nhiệt đới, trên khoảng 24°C với trăn bóng), không cần sưởi đêm.
- Nếu phòng lạnh hơn, như những đợt rét đậm ở miền Bắc, cần nguồn nhiệt ban đêm không phát sáng: đèn gốm hoặc tấm sưởi có bộ điều nhiệt.
- Không dùng đèn đỏ, đèn tím "đèn đêm" để sưởi. Giới nuôi hiện khuyên tránh vì bò sát vẫn nhìn thấy dải ánh sáng này ở mức nào đó, nó làm rối nhịp ngày đêm.
Nhận biết con vật đang quá nóng hay quá lạnh
| Dấu hiệu | Có thể đang |
|---|---|
| Há miệng thở khi nằm ở điểm phơi (rồng Úc) | Đang xả nhiệt; thỉnh thoảng là bình thường, kéo dài liên tục là nóng quá |
| Luôn trốn ở đầu mát, không bao giờ lại gần điểm nóng | Điểm nóng quá nóng, hoặc chuồng nóng đều |
| Nằm sát hoặc dán mình vào nguồn nhiệt, ăn kém, phân thưa | Chuồng thiếu nhiệt |
| Chậm chạp, không ăn, mất phản xạ | Lạnh kéo dài, hoặc đang ốm |
| Trăn, rắn nằm thẳng dài ở vùng mát, ngâm mình trong bát nước | Nóng quá, hoặc có ký sinh ngoài da |
Các dấu hiệu này chỉ gợi ý. Nếu con vật bỏ ăn lâu, gầy đi hay có biểu hiện lạ dù nhiệt đã đúng, hãy đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Góc nhìn hôm nay: con vật nói cho ta biết
Một cách học hiệu quả là quan sát thói quen của chính con mình trong hai tuần. Ghi lại giờ nó ra điểm nóng, giờ nó lui về vùng mát, nhiệt đo được ở từng vùng vào sáng, trưa, tối. Sau hai tuần, bạn sẽ thấy nó "chọn" mức nhiệt nào trong dải bạn tạo ra. Nếu nó chỉ ở đúng một đầu suốt ngày, dải nhiệt đang lệch.
Muốn đọc kỹ hơn về sinh lý điều nhiệt, phần môi trường nuôi trong sách Reptile Medicine and Surgery (Mader) và tài liệu của các hội thú y bò sát là nguồn đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Dải nhiệt trong chuồng bò sát là gì?
Là sự chênh lệch nhiệt độ từ đầu nóng sang đầu mát của chuồng. Bò sát dùng nó để tự điều chỉnh thân nhiệt bằng cách đi lại giữa hai vùng. Không có dải nhiệt, con vật mất khả năng tự làm ấm khi tiêu hoá hoặc tự làm mát khi nóng.
Tắc kè da báo cần nhiệt độ bao nhiêu?
Mức tham khảo phổ biến là mặt nền điểm nóng khoảng 30–35°C, vùng mát khoảng 22–26°C, ban đêm có thể xuống khoảng 20°C. Tuỳ cá thể, nên đo bằng súng đo bề mặt và nhiệt kế đầu dò thay vì đoán.
Bò sát có cần sưởi ban đêm không?
Nếu nhiệt phòng ban đêm vẫn nằm trong khoảng chấp nhận của loài thì không cần. Khi phòng lạnh hơn, như mùa rét miền Bắc, dùng nguồn nhiệt không phát sáng như đèn gốm hoặc tấm sưởi có bộ điều nhiệt. Tránh đèn đỏ, đèn tím.
Vì sao rồng Úc há miệng khi phơi đèn?
Há miệng là cách rồng Úc xả bớt nhiệt khi đã đủ ấm. Thỉnh thoảng là bình thường. Nếu há miệng liên tục, hãy đo lại nhiệt điểm phơi và kiểm tra vùng mát có thật sự mát không; nếu kèm thở khò khè, sùi bọt thì nên đi khám.
Chuồng bò sát mùa hè quá nóng phải làm sao?
Giảm hoặc tắt bớt nguồn nhiệt ban ngày, tăng thông gió, chuyển chuồng tới phòng mát hơn và tránh nắng chiếu qua kính. Đo nhiệt vùng mát mỗi ngày. Loài chịu nóng kém như tắc kè mào cần chú ý đặc biệt.
