Với đa số bò sát cảnh, chuồng tốt nhất là loại mở cửa trước, đủ dài để tạo hai vùng nóng – mát, có lỗ thông gió và khoá chắc. Bể kính đậy nắp lưới dùng được cho tắc kè nhỏ hoặc rắn ngô non; chuồng nhựa PVC hoặc gỗ phủ chống ẩm giữ nhiệt tốt hơn cho trăn bóng và loài cần ẩm; hộp nhựa chỉ hợp làm chuồng cách ly hay chuồng con non. Chọn theo loài, theo khí hậu nơi mình ở và theo chỗ đặt trong nhà, không chọn theo cái đẹp nhất ở tiệm.
Ba câu hỏi phải trả lời trước khi mua chuồng
Người mới thường mua chuồng trước rồi mới tìm hiểu con vật. Thứ tự đúng là ngược lại. Trước khi chọn, hãy trả lời ba câu:
- Con vật sống trên mặt đất, leo cây hay đào hang? Tắc kè da báo, rồng Úc, thằn lằn lưỡi xanh sống chủ yếu trên mặt nền, cần chuồng dài và rộng. Tắc kè mào sống trên cây, cần chuồng cao. Rắn ngô vừa bò nền vừa leo khá giỏi.
- Nó cần khô hay ẩm? Rồng Úc ưa khô và rất nhiều ánh sáng. Trăn bóng và tắc kè mào cần độ ẩm cao hơn hẳn. Loại chuồng quyết định chuồng giữ được hơi ẩm hay để nó bay hết.
- Chuồng đặt ở đâu trong nhà? Phòng ngủ máy lạnh, phòng khách nhà ống, gác xép nóng hầm hay góc ban công có nắng chiếu. Cùng một con tắc kè, đặt ở căn hộ máy lạnh và đặt dưới mái tôn là hai bài toán khác nhau.
Trả lời xong ba câu này thì danh sách lựa chọn tự thu hẹp. Phần kích thước cụ thể theo từng loài là một bài toán riêng; ở đây ta bàn về kiểu chuồng và vật liệu.
Bể kính đậy nắp lưới: quen thuộc nhưng không phải lúc nào cũng hợp
Bể kính kiểu bể cá, đậy một tấm lưới phía trên, là hình ảnh nhiều người nghĩ tới đầu tiên. Ưu điểm rõ ràng: dễ tìm, nhìn rõ từ mọi phía, dễ lau, không mục, không hút mùi.
Nhược điểm thì người nuôi lâu năm nói khá thống nhất:
- Mở từ trên xuống. Với nhiều loài, bàn tay thò từ trên cao xuống giống y như chim săn mồi lao xuống. Con vật hoảng, chạy trốn hoặc phòng thủ. Rắn non và tắc kè da báo hay bị căng thẳng kiểu này.
- Nắp lưới làm thoát hơi ẩm và nhiệt. Không khí nóng bốc lên và thoát qua cả mặt lưới. Mùa đông miền Bắc, giữ nhiệt bể kính nắp lưới khá vất vả; còn với loài cần ẩm thì phun sương xong một lúc là khô.
- Kính dẫn nhiệt kém nhưng toả nhiệt ra bốn mặt. Nhiệt thất thoát qua các vách, nhất là khi phòng lạnh.
- Nặng và dễ vỡ. Bể dài trên một mét nặng đáng kể, chuyển nhà là một việc lớn.
Bể kính vẫn là lựa chọn ổn cho tắc kè da báo trưởng thành ở nơi khí hậu ấm, cho rắn ngô, hoặc làm chuồng bioactive cho loài cần sáng. Khi dùng, nên che bớt ba mặt bằng tấm nền dán phía ngoài để con vật có cảm giác an toàn, và phủ một phần nắp lưới (ví dụ bằng tấm nhựa cứng hoặc kính) để giữ ẩm ở mức mong muốn.
Một chi tiết hay bị quên: bể cá không được thiết kế để khoá. Rắn là bậc thầy đẩy nắp. Nắp lưới phải có chốt hoặc kẹp chắc ở các góc, không chỉ đặt hờ lên trên.
Chuồng mở cửa trước: tiêu chuẩn hiện nay của giới nuôi
Chuồng kính có cửa mở phía trước (cửa lùa hoặc cửa cánh) và nắp lưới thông gió là kiểu được dùng nhiều nhất hiện nay cho thằn lằn và rắn cỡ vừa. Lý do đơn giản: tay người đi vào ngang tầm mắt con vật, không còn bóng đen từ trên cao.
Những điểm nên kiểm tra khi chọn loại này:
- Khoá cửa. Cửa lùa hai cánh có khe ở giữa; rắn non có thể lách qua khe nhỏ đến bất ngờ. Nên có khoá hoặc chốt thật, không chỉ là lẫy nhựa.
- Lỗ thông gió hai tầng. Lỗ thấp phía trước và lưới phía trên tạo luồng khí đối lưu, giảm đọng hơi nước trên kính. Chuồng kín bưng mà ẩm cao là môi trường cho nấm mốc.
- Đáy có gờ đủ cao. Gờ cửa phía dưới phải đủ để nền không tràn ra khi mở cửa. Với nền sâu cho loài thích đào, gờ thấp sẽ rất bất tiện.
- Đường luồn dây điện. Có lỗ luồn dây cảm biến nhiệt, dây đèn mà không phải để hở khe cửa.
Chuồng nhựa PVC và chuồng gỗ: giữ nhiệt, giữ ẩm, kín đáo
Chuồng làm từ tấm nhựa PVC (loại tấm có lõi xốp hoặc tấm đặc) với mặt trước bằng kính hay mica là lựa chọn phổ biến cho trăn bóng, rắn và các loài cần ẩm. Ba vách kín giúp con vật thấy an toàn, nhiệt và ẩm giữ ổn định hơn hẳn bể kính.
PVC hay gỗ
| Tiêu chí | Nhựa PVC | Gỗ ép / gỗ thịt |
|---|---|---|
| Chịu ẩm | Rất tốt, không mục | Phải phủ lớp chống thấm, mép ghép phải bịt kín; ẩm lâu dễ phồng, mốc |
| Giữ nhiệt | Tốt | Tốt |
| Trọng lượng | Nhẹ | Nặng, nhất là gỗ ép |
| Vệ sinh | Lau sát trùng dễ | Bề mặt phủ còn nguyên thì dễ; trầy rồi thì thấm bẩn |
| Hợp với | Trăn bóng, rắn, tắc kè cần ẩm | Loài ưa khô: rồng Úc, tắc kè da báo, thằn lằn lưỡi xanh |
Ở Việt Nam, nhiều người đặt thợ đóng chuồng gỗ theo kích thước. Cách này rẻ và vừa chỗ, nhưng cần lưu ý: gỗ ép thường và keo dán có thể toả mùi trong thời gian đầu, nên để chuồng mới thông thoáng vài tuần trước khi cho con vật vào; mọi mặt trong phải phủ lớp sơn hoặc lớp chống thấm an toàn sau khi khô hẳn, mép ghép bịt silicon loại dùng cho bể cá (để khô hoàn toàn và hết mùi). Thời tiết nồm ẩm miền Bắc rất dễ làm gỗ không phủ bị phồng và mốc chỉ sau một mùa.
Hộp nhựa và tủ ngăn kéo: khi nào là hợp lý
Hộp nhựa đựng đồ có khoét lỗ thông gió, hoặc hệ tủ ngăn kéo nhựa có sưởi dưới đáy, là cách các trại nhân giống dùng để nuôi nhiều con trong không gian nhỏ. Ở quy mô người nuôi trong nhà, hộp nhựa có ba chỗ dùng đúng:
- Chuồng cách ly cho con mới về: dễ lau, dễ quan sát phân, dễ bỏ đi nếu cần.
- Chuồng con non: rắn non và tắc kè non thấy an toàn trong không gian nhỏ, dễ tìm mồi.
- Chuồng tạm khi vệ sinh lớn, khi mất điện cần dồn vào chỗ ấm, khi chuyển nhà.
Còn làm chuồng ở lâu dài cho con trưởng thành thì hộp nhựa có hạn chế: không có chỗ treo đèn UVB đúng cách, không đủ chiều cao cho cành leo, khó tạo dải nhiệt đủ rộng. Quan điểm của giới nuôi đã thay đổi nhiều trong hai thập kỷ qua: con vật sống được trong hộp chật không có nghĩa là nó sống tốt. Khi đủ điều kiện, hãy cho nó một chuồng có chỗ để vận động và lựa chọn.
Nếu dùng hộp nhựa, khoét lỗ thông gió ở cả hai bên, hơ mép lỗ cho nhẵn, và khoá nắp bằng kẹp. Hộp nhựa trong để ngay dưới đèn sưởi có thể biến dạng; nguồn nhiệt phải có bộ điều nhiệt và không chạm vào nhựa.
Lưới, mica và chuồng tự đóng: những chỗ hay sai
Chuồng toàn lưới
Chuồng lưới bốn mặt hợp với tắc kè hoa (chameleon) vì loài này cần thông gió mạnh. Với hầu hết thằn lằn và rắn cảnh khác, chuồng toàn lưới mất nhiệt và ẩm quá nhanh, lại dễ làm rắn trầy mõm khi chúng cọ tìm lối ra. Chuồng lưới đặt ngoài ban công còn để muỗi, kiến lọt vào.
Mica (acrylic)
Mica nhẹ, trong, dễ khoan, nhưng mềm và rất dễ trầy khi lau bằng khăn có cát. Mica mỏng còn có thể cong khi gần nguồn nhiệt. Nếu dùng làm cửa trước, giữ khoảng cách an toàn với bóng sưởi.
Tủ cũ, tủ kệ tận dụng
Biến tủ sách cũ hay tủ kính trưng bày thành chuồng là cách nhiều người làm. Chỉ cần nhớ: vật liệu cũ có thể đã thấm sơn, dầu bóng hay hoá chất không rõ; khe tủ thường đủ rộng cho rắn non lọt; và tủ không có thông gió sẽ đọng hơi nước. Nếu sửa, phải bịt khe, thêm lỗ thông gió và phủ lại mặt trong.
Vị trí đặt chuồng trong nhà Việt
Chuồng tốt đặt sai chỗ vẫn thành chuồng tồi. Mấy nguyên tắc rút từ điều kiện nhà ở Việt Nam:
- Tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính. Ánh nắng chiếu vào bể kính có thể đẩy nhiệt bên trong lên rất cao chỉ trong một buổi chiều, nhất là phòng hướng tây. Đây là nguyên nhân sốc nhiệt hay gặp.
- Tránh luồng gió trực tiếp của máy lạnh, quạt. Gió lạnh thổi thẳng làm vùng mát lạnh quá mức và làm khô chuồng.
- Đặt trên mặt phẳng chắc, ngang bằng. Bể kính dài đặt trên kệ ọp ẹp là rủi ro vỡ. Chuồng có nền ướt rất nặng.
- Cách xa chỗ chó mèo nhảy lên được, và nếu có trẻ nhỏ thì chuồng phải có khoá.
- Gần ổ điện nhưng không nằm dưới chỗ có thể dột, đọng nước. Nhà ống hay bị thấm tường vào mùa mưa; ổ cắm, đèn sưởi gặp nước là chập cháy.
- Không đặt sát đất ở nhà tầng trệt hay ngập. Đặt chuồng lên kệ cao chừng ngang hông vừa an toàn mùa mưa, vừa giúp con vật không thấy người đi lại lừng lững từ trên cao.
Góc nhìn hôm nay: mua một lần cho đúng
Người nuôi lâu năm hay kể cùng một câu chuyện: mua chuồng nhỏ cho con non, nửa năm sau đổi chuồng vừa, một năm sau lại đổi chuồng lớn. Tổng tiền và công sức nhiều hơn hẳn mua đúng chuồng trưởng thành ngay từ đầu, rồi chia nhỏ bên trong bằng vách ngăn tạm hoặc chèn thêm chỗ trốn cho con non thấy an toàn.
Ngoại lệ là rắn non quá nhỏ, có thể khó tìm mồi trong chuồng rộng; với chúng, một hộp nuôi tạm vài tháng đầu rồi chuyển lên chuồng lớn là hợp lý.
Trước khi mua, hãy vẽ sơ đồ chuồng ra giấy: chỗ đặt điểm nóng, vùng mát, đèn UVB, chỗ trốn, hộp ẩm, bát nước, đường dây điện. Nếu bản vẽ không chứa nổi những thứ đó với khoảng cách hợp lý, chuồng đó quá nhỏ hoặc sai kiểu. Muốn đọc thêm, tài liệu chăm sóc của các hội bò sát và hướng dẫn phúc lợi của các tổ chức thú y bò sát (như ARAV) có phần nói kỹ về thiết kế chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi bò sát nên dùng bể kính hay chuồng nhựa?
Tuỳ loài và khí hậu. Bể kính hợp với loài ưa khô, cần nhìn rõ như tắc kè da báo ở nơi ấm. Chuồng nhựa PVC giữ nhiệt và ẩm tốt hơn, hợp với trăn bóng và loài cần ẩm. Dù loại nào, cửa mở phía trước vẫn tốt hơn mở từ trên xuống.
Có thể nuôi bò sát trong hộp nhựa lâu dài không?
Hộp nhựa hợp làm chuồng cách ly, chuồng con non hoặc chuồng tạm. Làm chuồng lâu dài cho con trưởng thành thì thường thiếu chỗ cho đèn UVB, cành leo và dải nhiệt đủ rộng. Con vật sống được trong hộp không có nghĩa là sống tốt.
Chuồng bò sát mở cửa trước có lợi gì?
Tay người đưa vào ngang tầm mắt nên con vật ít hoảng hơn so với bàn tay thò từ trên xuống. Cửa trước cũng giúp vệ sinh, thay nước dễ hơn và giữ nhiệt tốt hơn bể nắp lưới. Cần chú ý khoá và khe hở giữa hai cánh cửa lùa.
Đóng chuồng gỗ cho bò sát cần lưu ý gì?
Mọi mặt trong phải phủ lớp chống thấm an toàn, mép ghép bịt kín, để chuồng thoáng cho hết mùi keo và sơn trước khi thả con vật vào. Gỗ hợp với loài ưa khô; loài cần ẩm cao dễ làm gỗ phồng, mốc, nhất là mùa nồm.
Đặt chuồng bò sát ở đâu trong nhà?
Nơi không có nắng chiếu thẳng qua cửa kính, không có gió máy lạnh thổi trực tiếp, mặt kệ chắc chắn và cao ngang hông. Tránh chỗ dột, chỗ ngập và chỗ chó mèo nhảy lên được.
