Chỗ trốn, hộp ẩm, cành leo: bày nội thất chuồng bò sát cho đúng

Nội thất tối thiểu của một chuồng bò sát gồm: ít nhất hai chỗ trốn (một ở đầu ấm, một ở đầu mát), một hộp ẩm cho loài hay lột da khó như tắc kè da báo, chỗ phơi chắc chắn dưới đèn với loài phơi nắng, và cành, đá, lá che đủ để con vật đi lại mà không phải phơi mình giữa khoảng trống. Chuồng nhiều vật che thường cho con vật bạo dạn hơn, ăn tốt hơn, vì nó biết lúc nào cũng có chỗ chui vào.

Chỗ trốn: vì sao một cái là không đủ

Bò sát cảnh phần lớn là con mồi của chim, thú ở ngoài tự nhiên. Bản năng của chúng là luôn có chỗ để lẩn. Một con vật không có chỗ trốn sẽ căng thẳng kéo dài: ăn kém, hay đập mõm vào kính, phòng thủ khi người lại gần.

Nhưng chỉ có một chỗ trốn cũng là cái bẫy. Nếu chỗ trốn duy nhất nằm ở đầu nóng, con vật phải chọn giữa an toàn và nhiệt độ hợp lý. Nó gần như luôn chọn an toàn, và nằm trong chỗ quá nóng hoặc quá lạnh. Quy tắc tối thiểu:

• Một chỗ trốn ở vùng ấm, nằm trên phần nền được sưởi.
• Một chỗ trốn ở vùng mát.
• Chuồng dài có thể thêm một cái ở giữa.

Kích cỡ: chật vừa người là đúng

Nhiều người mua hang trốn thật to cho "rộng rãi". Ngược lại mới đúng: phần lớn bò sát, đặc biệt là trăn bóng, thích chỗ trốn mà khi nằm cuộn bên trong, thân chạm vào vách và nóc. Cảm giác bị ép nhẹ từ mọi phía tạo cảm giác an toàn. Hang quá rộng giống như không có hang. Cửa hang nên vừa đủ cho con vật chui lọt, không to quá.

Vật liệu

• Hang nhựa đúc, hang gốm: dễ rửa, ổn định.
• Vỏ cây bần, khúc gỗ rỗng: tự nhiên, nhẹ, nhiều loài thích.
• Chậu đất nung úp ngược có khoét cửa: rẻ, giữ nhiệt tốt; mài nhẵn mép cửa.
• Hộp nhựa khoét lỗ: tạm thời được, đơn giản cho chuồng cách ly.

Tránh hang có khe hẹp con vật có thể chui vào mà kẹt, và vật trang trí có lỗ vừa đầu rắn non (rắn có thể chui đầu vào và mắc kẹt khi lớn lên một chút hoặc khi đang ăn no).

Hộp ẩm: chỗ nhỏ giải quyết chuyện lột da

Hộp ẩm là một chỗ trốn kín hơn, bên trong lót rêu hoặc xơ dừa vắt ẩm. Không khí trong hộp ẩm hơn hẳn phần còn lại của chuồng. Với loài sống ở vùng khô như tắc kè da báo, đây là thứ giúp da mềm khi lột.

• Tắc kè da báo: hộp ẩm gần như bắt buộc. Lột da kẹt ở ngón chân, đuôi, quanh mắt là vấn đề hay gặp khi thiếu hộp ẩm.
• Rồng Úc: thường không cần, chuồng khô hợp hơn; nếu lột khó thì xử lý theo từng trường hợp.
• Rắn ngô, trăn bóng: hộp ẩm có ích nhất là lúc sắp lột (mắt đục xanh); nhiều người đặt cố định một cái.

Cách làm

1. Lấy hộp nhựa có nắp vừa cỡ con vật, khoét một lỗ cửa ở thành bên hoặc trên nắp, mài nhẵn mép.
2. Lót rêu hoặc xơ dừa vắt kiệt nước: ẩm chứ không sũng. Bóp một nắm mà nước nhỏ giọt là quá ướt.
3. Đặt hộp ở giữa vùng ấm và vùng mát, hoặc ở vùng ấm với loài cần nhiệt khi lột.
4. Kiểm tra vài ngày một lần, làm ẩm lại khi khô, thay toàn bộ khi có mùi hay mốc.

Ở miền Bắc mùa nồm, không khí đã rất ẩm, hộp ẩm cần ít nước hơn; mùa hanh khô cuối thu đầu đông thì khô rất nhanh. Ở miền Nam mùa khô, hộp ẩm làm việc nhiều nhất.

Cành leo và chỗ phơi

Ngay cả loài sống mặt nền cũng leo nhiều hơn ta tưởng. Rồng Úc thích leo lên cành để phơi; rắn ngô leo giỏi; tắc kè da báo cũng trèo lên đá, khúc gỗ thấp. Tắc kè mào thì sống trên cành.

Nguyên tắc chọn cành

• Đường kính cành tối thiểu bằng bề ngang thân con vật ở chỗ phơi chính, để nó nằm vững. Có thêm cành nhỏ hơn cho loài leo.
• Cố định chắc chắn. Cành rơi đè con vật, hoặc trượt khi con vật nhảy lên, là tai nạn có thật. Chèn cành vào vách, buộc, hoặc dùng keo silicon an toàn cho bể cá.
• Khoảng cách tới đèn: đỉnh cành cao nhất phải cách bóng sưởi và đèn UVB đủ xa để con vật không bị bỏng hay nhận quá nhiều UVB. Đo nhiệt ở đỉnh cành, không chỉ ở mặt nền.

Cành lấy ngoài tự nhiên

Nhiều người nhặt cành khô, gỗ lũa ngoài vườn hay bờ sông. Làm được, với điều kiện:

• Tránh cây có nhựa độc hoặc tinh dầu mạnh (thông, tuyết tùng, cây có nhựa trắng).
• Không lấy ở nơi có phun thuốc trừ sâu, ven đường nhiều xe.
• Cọ sạch, phơi khô. Nhiều người còn hấp, luộc hoặc nướng cành cỡ nhỏ ở nhiệt thấp cho tới khô hẳn để diệt côn trùng và trứng. Cẩn thận cháy.
• Không lấy cành, gỗ trong rừng đặc dụng, khu bảo tồn.

Chỗ phơi cho loài phơi nắng

Với rồng Úc, thằn lằn lưỡi xanh: một phiến đá phẳng hoặc mặt gỗ rộng ngay dưới đèn sưởi và đèn UVB. Đá giữ nhiệt và toả đều. Đặt đá thẳng lên đáy chuồng hoặc lên một đế chắc trước khi đổ nền, không đặt chồng trên nền, vì con vật đào dưới đá có thể làm đá sụp đè lên người.

Lá, cây và vật che

Chuồng trống làm bò sát thấy lộ liễu. Thêm vật che để chia không gian:

• Cây giả: dễ vệ sinh, không chết. Chọn loại không có mảnh nhựa nhỏ dễ rơi ra, lau rửa định kỳ.
• Cây thật: đẹp, giúp giữ ẩm, hợp chuồng sinh học. Phải chọn cây không độc và không trồng trong đất có phân bón hoá học, rửa sạch lá trước khi đưa vào. Với rồng Úc và rùa vốn hay ăn lá, cây thật cần là loại ăn được.
• Tấm phủ vách sau bằng nền ba chiều hoặc tấm dán đơn giản: giảm phản chiếu kính, giúp con vật bớt hoảng khi thấy bóng mình.

Một mẹo người nuôi lâu năm hay dùng: nếu con vật cứ hoảng hốt khi bạn đi qua, hãy che kín thêm phần dưới của mặt kính trước một thời gian. Nhiều con bạo dạn lên rõ rệt sau khi được che bớt.

Bố trí tổng thể: ví dụ một chuồng tắc kè da báo

Vệ sinh nội thất

Đồ nội thất là chỗ vi khuẩn và trứng ký sinh bám. Hang, đá, bát nước nên rửa định kỳ bằng nước nóng và chất sát trùng dùng được cho chuồng thú, xả thật sạch và để khô. Không dùng chất tẩy có mùi mạnh mà không xả kỹ. Đồ gỗ xốp khó sát trùng triệt để; khi chuồng có bệnh truyền nhiễm hay ký sinh, nhiều người bỏ đồ gỗ xốp thay mới. Nhớ rửa tay sau khi làm.

Góc nhìn hôm nay: bày chuồng là làm giàu đời sống con vật

Giới thú y và các vườn thú hiện nay nói nhiều về "làm giàu môi trường" (enrichment) cho bò sát: thay đổi vị trí đồ vật thỉnh thoảng, giấu mồi để con vật tìm, thêm bề mặt khác nhau để leo. Bò sát không cần đồ chơi theo kiểu chó mèo, nhưng một chuồng có nhiều lựa chọn giúp chúng vận động, tò mò và ít béo hơn. Hãy quan sát con vật dùng món nào nhiều nhất, và bày thêm theo hướng đó.