Chọn rùa cạn nuôi: sulcata, rùa chân đỏ và những loài bị cấm buôn bán

Hai loài rùa cạn ngoại nhập hay gặp nhất trong giới nuôi Việt Nam là rùa sulcata (Centrochelys sulcata) và rùa chân đỏ (Chelonoidis carbonarius), đều thuộc Phụ lục II CITES và nuôi được khi có nguồn gốc hợp pháp. Sulcata hợp nhà có sân rộng và nắng khô; rùa chân đỏ nhỏ hơn hẳn, ưa ẩm, hợp khí hậu phương Nam hơn. Còn rùa sao, rùa radiated và mọi loài rùa núi bản địa thì không phải lựa chọn — chúng bị cấm buôn bán thương mại hoặc là động vật hoang dã cần bảo vệ.

So sánh nhanh các loài rùa cạn hay được nhắc tới

Hai dòng cuối không để chọn mà để nhận ra. Rùa thuộc Phụ lục I bị cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại. Một con rùa sao được rao bán là dấu hiệu rất mạnh của hàng buôn lậu — rùa sao là một trong những loài rùa bị buôn bán trái phép nhiều nhất thế giới.

Rùa sulcata: hợp với ai

Sulcata đến từ vùng bán hoang mạc nóng khô. Nó lớn nhanh, rất khoẻ, đào bới giỏi và sống nhiều chục năm. Phù hợp với:

• Nhà có sân đất hoặc sân cỏ rộng, đủ nắng, thoát nước tốt.
• Người có nguồn cỏ, lá sạch đều đặn quanh năm.
• Gia đình chấp nhận một con rùa nặng hàng chục ký húc đổ chậu cây.

Không phù hợp với căn hộ chung cư, nhà ống không có sân, hay vùng thường xuyên ngập. Ở miền Bắc, phải chuẩn bị chỗ ngủ được sưởi cho mùa đông. Chi tiết về kích thước và đời sống của sulcata có bài riêng trong danh mục này.

Rùa chân đỏ: nhỏ hơn, ẩm hơn, ăn đa dạng hơn

Rùa chân đỏ sống ở xavan, bìa rừng và rừng khô ở phía bắc Nam Mỹ. Đặc điểm dễ nhận: mai đen bóng với mảng vàng ở giữa mỗi tấm, vảy đỏ hoặc cam ở chân và đầu.

Điểm khác sulcata

• Cỡ vừa phải: mai thường 30–35 cm, nặng thường dưới 10 kg — một người lớn vẫn bế được.
• Ưa ẩm: cần độ ẩm cao hơn hẳn sulcata, thường được khuyên khoảng 60–80%, có chỗ ngâm nước nông. Khí hậu ẩm của Nam Bộ có lợi cho loài này.
• Ăn đa dạng hơn: ngoài tự nhiên ăn lá, hoa, trái rụng, nấm, thỉnh thoảng cả xác động vật nhỏ. Người nuôi thường cho rau lá và hoa là chính, trái cây ở tỉ lệ cao hơn sulcata nhưng vẫn là phần phụ.
• Không đào hang lớn: thích chui dưới lá khô, bụi cây hơn là đào hang dài như sulcata.

Rùa chân đỏ vẫn sống nhiều chục năm và vẫn cần sân rộng hoặc chuồng lớn, nhưng là cam kết dễ quản lý hơn sulcata về mặt không gian. Đừng nhầm với rùa chân vàng (Chelonoidis denticulatus) — họ hàng gần, sống trong rừng ẩm hơn và lớn hơn.

Loài bị cấm buôn bán và loài bản địa: không nuôi

Đây là phần người mới hay bị dẫn sai, vì những loài này thường được rao là "hiếm", "đẹp", "có giấy".

Loài thuộc Phụ lục I CITES

Rùa sao Ấn Độ được chuyển lên Phụ lục I tại hội nghị CITES năm 2019. Rùa radiated của Madagascar, rùa ploughshare (Astrochelys yniphora) — một trong những loài rùa hiếm nhất thế giới — đều thuộc Phụ lục I. Buôn bán thương mại quốc tế các loài này bị cấm; những con xuất hiện ở chợ mạng gần như chắc chắn có nguồn gốc buôn lậu.

Rùa cạn bản địa Việt Nam

Việt Nam có các loài rùa cạn như rùa núi vàng (Indotestudo elongata) và rùa núi viền (Manouria impressa). Chúng là động vật hoang dã đang bị đe doạ nghiêm trọng vì nạn buôn bán, được bảo vệ theo quy định về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Rùa núi vàng bắt từ rừng rất khó sống trong điều kiện nuôi nhốt, thường chết vì bệnh và căng thẳng.

Gặp rùa bản địa bị nhốt bán, đừng mua "để cứu" — mua là nuôi đường dây. Hãy báo kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ. Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) là nơi chuyên tiếp nhận và cứu hộ rùa ở Việt Nam.

Giấy tờ: xem gì trước khi mua

Với rùa cạn thuộc Phụ lục II, con vật phải có nguồn gốc hợp pháp: nhân nuôi tại cơ sở có đăng ký, hoặc nhập khẩu có giấy phép CITES và kiểm dịch. Một số điểm nên để ý:

• Người bán nói rõ được con rùa nở ở đâu, từ cơ sở nào.
• Có hoá đơn, giấy tờ đi kèm, không chỉ là lời hứa "có giấy sau".
• Không rao rùa thuộc Phụ lục I, không rao loài bản địa trong cùng chỗ.
• Giá rẻ bất thường hay số lượng nhiều bất thường là dấu hiệu cần cảnh giác.

Tuỳ quy định từng thời điểm, nuôi loài thuộc phụ lục CITES có thể phải khai báo hoặc đăng ký với cơ quan kiểm lâm. Quy định có thể thay đổi — hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi mua.

Chọn một con rùa khoẻ

Khi đã chọn được loài và nguồn hợp pháp, hãy nhìn con vật:

Con mới về nên được cách ly riêng và đưa đi khám ở bác sĩ thú y chuyên bò sát, có xét nghiệm phân tìm ký sinh trùng — kể cả khi nhà bạn chưa có rùa khác.

Câu hỏi quan trọng hơn cả loài nào

Rùa cạn nào cũng sống lâu hơn nhiều so với chó mèo. Trước khi chọn giữa sulcata và chân đỏ, hãy hỏi: mười năm nữa nhà mình ở đâu, có sân không, ai chăm khi mình đi xa? Nếu chưa trả lời được, chờ thêm một thời gian cũng là một lựa chọn tốt.

Và khi không nuôi được nữa, rùa phải được chuyển nhượng có trách nhiệm kèm giấy tờ — không bao giờ thả ra vườn, ra rừng hay "phóng sinh". Rùa cạn ngoại nhập không thuộc về hệ sinh thái Việt Nam.