Chuồng ngoài trời cho rùa cạn ở nhà phố, nhà vườn: tường, nền, chỗ ngủ

Một chuồng ngoài trời tốt cho rùa cạn cần đủ năm thứ: nắng thật, bóng râm thật, tường kín không nhìn xuyên được và chôn sâu chống đào, chỗ ngủ được sưởi có bộ điều nhiệt, và nền thoát nước. Ở Việt Nam, phần khó nhất không nằm ở diện tích mà ở ba mùa: mưa ngập phương Nam, rét đậm miền Bắc và nắng nóng giữa trưa trên sân gạch. Bài này đi qua cách dựng từng phần cho nhà phố có sân nhỏ lẫn nhà vườn.

Chọn chỗ đặt chuồng

Trước khi mua vật liệu, quan sát khoảng sân ba ngày ở ba thời điểm: sáng, trưa, chiều. Ghi lại chỗ nào có nắng sáng, chỗ nào bị nắng chiều hắt thẳng, chỗ nào đọng nước sau mưa.

• Tốt nhất: có nắng buổi sáng, có bóng cây hoặc mái che buổi trưa, nền đất hơi dốc để nước tự chảy đi.
• Tránh: góc trũng hay ngập, sát tường hướng tây nóng hầm, sát ống xả máy lạnh, dưới máng xối.
• Xa: khu vực chó chạy rông, chỗ để hoá chất, phân bón, thuốc diệt chuột.

Rùa cạn cần ánh nắng thật — kính và lưới chắn nắng dày đều cản tia UVB. Đây là lợi thế lớn của chuồng ngoài trời so với nuôi trong nhà: nắng Việt Nam mạnh, nếu dùng đúng thì tốt hơn mọi bóng đèn.

Diện tích: tính theo cỡ rùa trưởng thành

Đừng dựng theo cỡ con rùa hôm nay. Một quy tắc hay được người nuôi rùa cạn nhắc là chiều dài chuồng ít nhất khoảng 10 lần chiều dài mai, chiều rộng khoảng 5 lần — đó là mức tối thiểu, không phải mức lý tưởng.

Rùa cạn đi rất nhiều trong ngày. Chuồng hẹp làm rùa đi vòng quanh tường liên tục, đào góc tìm lối ra, cọ mai vào tường.

Tường rào: kín, chắc, chôn sâu

Không nhìn xuyên được

Rùa nhìn thấy khoảng trống bên ngoài qua lưới thì sẽ cố đi xuyên qua — đẩy, cào, trèo cả ngày. Tường kín như gạch, tấm xi măng, ván gỗ dày giúp rùa yên hơn. Nếu dùng lưới, che phần dưới bằng tấm chắn kín.

Đủ cao và chắc

• Chiều cao tường nên ít nhất gấp đôi chiều cao mai, để rùa đứng thẳng lên không bám được mép.
• Rùa chân đỏ trèo khá giỏi — góc tường nên có gờ chắn quay vào trong.
• Sulcata trưởng thành đẩy đổ được tường ván mỏng và hàng rào lưới. Tường gạch hoặc trụ chắc chắn là hợp lý hơn.

Chôn sâu chống đào

Sulcata đào hang dài nhiều mét. Phần tường nên chôn sâu xuống đất, thường khoảng 30–50 cm, hoặc lót lưới thép dưới lớp đất mặt sát chân tường. Ở nhà phố, rùa đào dưới móng tường rào sang nhà hàng xóm, hoặc đào sâu dưới nền sân, đều là chuyện đã xảy ra.

Chỗ ngủ được sưởi: phần sống còn

Mọi chuồng ngoài trời đều cần một chuồng ngủ kín gió: một cái nhà nhỏ bằng gỗ, gạch hoặc nhựa dày, đủ cho rùa xoay người, cửa ra vào có rèm nhựa dải để giữ nhiệt.

• Nguồn nhiệt: loại không phát sáng như đèn gốm hoặc tấm sưởi gắn trần, đặt ngoài tầm với của rùa, có lưới bảo vệ.
• Bộ điều nhiệt: bắt buộc. Cảm biến đặt ở độ cao lưng rùa. Không có điều nhiệt, chuồng ngủ có thể quá nóng giữa trưa hoặc quá lạnh lúc nửa đêm.
• Điện an toàn: dây đi trong ống, ổ cắm đặt cao, có che mưa, nên có cầu dao chống giật. Rùa ướt, đất ướt, điện sai cách là nguy cơ cho cả rùa lẫn người.
• Sàn khô: sàn chuồng ngủ nên kê cao hơn mặt sân để không bị ngập khi mưa lớn.

Với sulcata và rùa chân đỏ — hai loài nhiệt đới không có giai đoạn nghỉ đông — chỗ ngủ được sưởi ở miền Bắc mùa đông là điều kiện bắt buộc chứ không phải tiện nghi. Đo nhiệt độ bên trong bằng nhiệt kế có đầu dò, đừng đoán.

Nền, cây và nước bên trong chuồng

Nền

Đất trồng cỏ là nền tốt nhất: rùa gặm cỏ, móng mài tự nhiên, nước thấm xuống. Sân xi măng, gạch men nóng rát giữa trưa và làm mòn yếm, nên nếu buộc phải dùng thì phủ một phần bằng đất, cỏ, hoặc ít nhất có vùng mát. Tránh nền toàn cát mịn — rùa nuốt cát khi ăn rau rơi trên đó.

Cây che bóng và cây ăn được

Trồng ngay trong chuồng những cây vừa cho bóng vừa ăn được: dâm bụt, dâu tằm, cỏ gà. Đồng thời dọn sạch cây độc. Một số cây hay gặp trong sân vườn Việt Nam cần loại bỏ khỏi chuồng rùa:

Danh mục cây an toàn và cây cần tránh còn dài hơn thế. Thức ăn cho rùa cạn có bài riêng trong danh mục này.

Nước

Một khay nước nông, mép thấp, rùa bước vào được và tự bước ra, đặt chìm một nửa xuống đất. Thay nước hằng ngày — rùa hay đi vệ sinh trong khay. Rùa chân đỏ cần thêm một vũng đất ẩm hoặc chỗ bóng râm luôn ướt.

Kẻ thù và tai nạn quanh chuồng

• Chó: chó nhà có thể gặm mai, cắn chân rùa con. Chuồng phải ngăn được chó, kể cả chó nhà mình.
• Chuột: chuột cắn rùa con đang ngủ ban đêm. Rùa nhỏ nên ngủ trong chuồng ngủ đóng kín vào ban đêm.
• Kiến: kiến lửa và các đàn kiến lớn có thể tấn công rùa mới nở. Kiểm tra quanh chuồng ngủ, nhất là mùa mưa. Không rải thuốc diệt kiến trong chuồng.
• Chim: quạ và chim săn mồi có thể bắt rùa con. Che lưới phía trên chuồng của rùa nhỏ.
• Lật ngửa: rùa ngã lật trên đá, gờ tường có thể không tự lật lại và chết vì nóng. Tránh dốc đứng, gờ cao, đá xếp chồng.
• Bị mang đi: chuồng nhìn thấy từ đường đi lại nên có khoá.

Sân thượng nhà phố: được không

Nhiều người ở thành phố chỉ có sân thượng. Có thể dùng cho rùa cỡ vừa, với vài điều kiện:

• Sàn sân thượng giữa trưa có thể nóng tới mức nguy hiểm. Bắt buộc có mái che một phần, lớp đất hoặc cỏ phủ sàn, và chỗ mát luôn sẵn.
• Kiểm tra chống thấm trước khi đổ đất và trồng cỏ.
• Lan can và mép sân thượng phải chắn kín — rùa rơi từ tầng cao là tử vong.
• Sulcata trưởng thành nặng hàng chục ký kèm đất, nước: hỏi người hiểu kết cấu nhà trước khi làm.

Vệ sinh và an toàn cho người

Dọn phân hằng ngày, thay nước hằng ngày, rửa khay mỗi tuần. Đi găng tay khi dọn, rửa tay bằng xà phòng sau đó. Rùa có thể mang Salmonella; theo CDC Mỹ, trẻ dưới 5 tuổi không nên tiếp xúc trực tiếp với bò sát — kể cả việc chơi trong khoảng sân rùa đi lại hằng ngày. Bàn chải, khay rửa chuồng rùa để riêng, không rửa trong bồn rửa bát.

Khi rùa có dấu hiệu bất thường như sổ mũi, mắt sưng, bỏ ăn kéo dài, mai mềm hay có đốm thối, đưa rùa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát; đừng tự bôi thuốc hay cho uống thuốc.