Rùa sulcata lớn bao nhiêu: từ bằng bàn tay thành rùa vài chục ký

Rùa sulcata (Centrochelys sulcata) nở ra chỉ dài 4–5 cm, nặng vài chục gram, nhưng trưởng thành mai có thể dài 60–80 cm, nặng vài chục ký; con đực lớn vượt 50 kg là chuyện có thật. Nó là loài rùa cạn lớn nhất sống trên lục địa, sống nhiều chục năm, đào hang và cần cả một khoảng sân. Bài này giúp bạn hình dung con rùa bằng bàn tay hôm nay sẽ thành gì sau mười năm.

Rùa sulcata đến từ đâu

Quê của sulcata là dải Sahel — vùng đồng cỏ khô và cây bụi ở rìa nam sa mạc Sahara, trải từ Senegal, Mauritania qua Mali, Niger, Chad tới Sudan và Ethiopia. Ở đó mùa khô kéo dài nhiều tháng, nắng gay gắt, cỏ khô cháy; mùa mưa ngắn ngủi.

Sulcata sống sót nhờ ba khả năng:

• Đào hang: nó dùng chân trước khoẻ như xẻng đào hang dài nhiều mét để trốn cái nóng ban ngày và khô hạn.
• Ăn cỏ khô nghèo dinh dưỡng: hệ tiêu hoá thích nghi với cỏ nhiều xơ, ít đạm.
• Tiết kiệm nước: lấy phần lớn nước từ thực vật, có thể chịu khô lâu.

Những thích nghi này giải thích vì sao sulcata nuôi sai cách hay gặp vấn đề: cho ăn quá giàu đạm thì lớn quá nhanh, mai gồ; nhốt trong nhà ẩm lạnh thì viêm hô hấp.

Về tên gọi, chữ Latinh sulcata nghĩa là "có rãnh", chỉ các vòng rãnh tăng trưởng trên từng tấm mai. Tiếng Anh gọi là African spurred tortoise, theo những cái cựa sừng to ở mặt sau đùi.

Nó lớn tới đâu và nhanh thế nào

Ở con nuôi, tốc độ lớn phụ thuộc rất nhiều vào thức ăn. Rùa ăn nhiều đạm, nhiều trái cây, rau nước có thể lớn nhanh bất thường — và đó không phải tin tốt, vì lớn quá nhanh thường đi kèm mai gồ, xương yếu. Giới nuôi khuyên để sulcata lớn chậm và đều.

Sulcata là loài rùa cạn lớn thứ ba thế giới, chỉ sau rùa khổng lồ Galápagos và rùa khổng lồ Aldabra — hai loài sống trên đảo. Trong số rùa sống trên lục địa, nó lớn nhất.

Sulcata trưởng thành sống thế nào trong một ngôi nhà

Đây là phần người bán thường không kể. Một con sulcata trưởng thành:

• Đẩy được đồ đạc: chậu cây, ghế nhựa, cửa lưới, thậm chí hàng rào yếu. Nó đi thẳng, gặp gì đẩy nấy.
• Đào bới: sân đất sẽ có hố. Hang có thể đào sâu dưới móng tường rào, nền nhà, và có thể sập hoặc ngập nước khi mưa lớn.
• Con đực húc nhau: mai trước của con đực có tấm cổ chẻ đôi nhô ra, dùng để húc và lật đối thủ. Nó có thể húc cả chó, mèo, chân người, và húc đồ đạc tới vỡ.
• Thải nhiều: ăn nhiều cỏ thì phân nhiều. Chuồng cần dọn hằng ngày.
• Cần nhiệt: là loài nhiệt đới, sulcata không chịu được lạnh ẩm kéo dài.

Một con rùa nặng vài chục ký không sống được trong căn hộ chung cư hay phòng trọ. Nó cần sân, cỏ, chỗ ngủ được sưởi. Bố trí chuồng ngoài trời cho rùa cạn được viết riêng trong một bài khác của danh mục này.

Sulcata và khí hậu Việt Nam

Sulcata không có giai đoạn brumation như nhiều rùa vùng ôn đới. Khi trời lạnh, nó chỉ trở nên chậm, bỏ ăn và dễ viêm hô hấp. Ở miền Bắc, mùa đông bắt buộc phải có chỗ ngủ kín gió được sưởi bằng nguồn không phát sáng có bộ điều nhiệt. Chuyện rùa giảm ăn mùa lạnh có bài riêng trong danh mục.

Nắng gay gắt cũng nguy hiểm theo kiểu khác: sân gạch, sân xi măng giữa trưa nóng rát. Sulcata ngoài tự nhiên trốn nắng trưa trong hang; ở nhà, nó cần bóng râm và chỗ mát thật sự.

Tính nết: hiền với người nhưng không phải thú cưng để ôm

Sulcata nhận ra người cho ăn, hay đi theo người quanh sân, thích được gãi nhẹ ở cổ và mai. Nhiều người nuôi gắn bó với nó như một thành viên gia đình. Nhưng rùa không thích bị nhấc lên khỏi mặt đất, và một con rùa lớn rơi khỏi tay có thể nứt mai.

Trẻ nhỏ không nên trèo lên lưng rùa — cảnh này hay thấy trong ảnh nhưng gây áp lực lên mai và chân rùa. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào rùa và sau khi dọn chuồng: rùa cũng có thể mang Salmonella. Theo CDC Mỹ, trẻ dưới 5 tuổi không nên tiếp xúc trực tiếp với bò sát, kể cả rùa.

Giấy tờ và tình trạng ngoài tự nhiên

Sulcata thuộc Phụ lục II CITES: buôn bán quốc tế phải có giấy phép. Ngoài tự nhiên, quần thể đang suy giảm do mất sinh cảnh, chăn thả gia súc, săn bắt; Danh lục Đỏ IUCN xếp loài vào nhóm bị đe doạ tuyệt chủng. Nghịch lý là trong giới nuôi, sulcata lại được nhân nuôi rất nhiều, đến mức ở một số nước các nhóm cứu hộ quá tải vì người nuôi bỏ rùa khi rùa quá to.

Ở Việt Nam, con vật phải có nguồn gốc hợp pháp: nhân nuôi tại cơ sở có đăng ký hoặc nhập khẩu có giấy phép CITES và kiểm dịch. Tuỳ quy định từng thời điểm, có thể phải khai báo với cơ quan kiểm lâm. Quy định có thể thay đổi — hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở trước khi mua và giữ giấy tờ suốt đời con rùa.

Trước khi mua: năm câu tự hỏi

1. Năm năm nữa, nhà tôi có sân đất hoặc khoảng sân an toàn rộng vài chục mét vuông không?
2. Tôi có làm được chỗ ngủ sưởi cho mùa đông, chống ngập cho mùa mưa không?
3. Tôi có nguồn cỏ, lá sạch đều đặn quanh năm không?
4. Gần nhà có bác sĩ thú y chuyên bò sát khám được rùa lớn không?
5. Ai sẽ chăm con rùa này khi tôi già đi, hay khi tôi không còn?

Câu cuối nghe như nói quá, nhưng với sulcata thì không. Rùa sống nhiều chục năm; một kế hoạch cả đời cho rùa nên được nghĩ từ ngày mua.