Rùa cạn như sulcata ăn chủ yếu cỏ và lá nhiều xơ, ít đạm, giàu canxi: cỏ tươi, cỏ khô, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt, bồ công anh, mã đề. Trái cây, rau xà lách, cơm, bánh mì, thức ăn chó mèo và mọi loại thịt là những thứ không được cho ăn hoặc chỉ cho rất ít. Rùa chân đỏ ăn đa dạng hơn, nhận thêm một phần trái cây — nhưng nguyên tắc nhiều xơ, đủ canxi vẫn giữ nguyên.
Nguyên tắc: ăn như ngoài tự nhiên
Ngoài tự nhiên, sulcata gặm cỏ khô cháy nắng ở vùng Sahel phần lớn thời gian trong năm. Thức ăn đó nghèo dinh dưỡng, nhiều xơ, rất ít đạm và đường. Hệ tiêu hoá của rùa được "thiết kế" cho thứ thức ăn như vậy, nhờ vi sinh vật trong ruột già lên men chất xơ.
Khi người nuôi cho ăn quá "ngon" — nhiều trái cây, nhiều rau nước, nhiều đạm — rùa lớn quá nhanh. Hệ quả hay gặp là mai gồ (pyramiding), sỏi bàng quang, rối loạn tiêu hoá, thận yếu. Ba nguyên tắc chung giới nuôi và bác sĩ thú y bò sát hay nhắc:
- Nhiều xơ: cỏ và lá phải là phần lớn khẩu phần.
- Ít đạm: không đạm động vật với rùa ăn cỏ; hạn chế rau họ đậu giàu đạm.
- Canxi nhiều hơn phốt pho: chọn lá đậm, giàu canxi; bổ sung canxi khi cần.
Danh sách thức ăn dễ tìm ở Việt Nam
| Nhóm | Ví dụ | Mức dùng với sulcata | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cỏ tươi | Cỏ gà, cỏ mần trầu, cỏ lá mềm mọc trong sân | Món chính, hằng ngày | Lấy ở chỗ không phun thuốc, xa đường xe |
| Cỏ khô | Cỏ khô loại thân mềm dành cho thú ăn cỏ | Món chính, nhất là mùa khô | Tránh cỏ khô họ đậu quá giàu đạm như cỏ linh lăng cho rùa lớn |
| Lá cây | Lá dâu tằm, lá dâm bụt, lá bí | Thường xuyên | Lá dâu tằm giàu canxi, rùa rất thích |
| Hoa | Hoa dâm bụt, hoa bí, hoa bồ công anh | Thường xuyên | Rùa bị thu hút bởi hoa màu đỏ, vàng |
| Rau dại lá rộng | Bồ công anh, mã đề, rau má | Thường xuyên | Rửa sạch, đảm bảo không dính thuốc |
| Xương rồng ăn được | Bẹ xương rồng nopal đã bỏ gai | Thỉnh thoảng | Nhiều nước, có canxi, hữu ích mùa nóng |
| Rau mua chợ | Cải xoăn, cải bẹ xanh, rau lang | Thỉnh thoảng, xen kẽ | Không dùng một loại liên tục |
| Thức ăn viên cho rùa cạn | Viên nhiều xơ dành riêng cho rùa cạn | Phần phụ | Không thay được cỏ tươi |
Không có một loại rau "thần kỳ". Đa dạng là cách an toàn nhất: mỗi loại có điểm mạnh, điểm yếu riêng, xoay vòng giúp không loại nào gây hại do dùng quá nhiều.
Những thứ không được cho ăn hoặc chỉ rất ít
Không cho ăn
- Thịt, cá, trứng, côn trùng, thức ăn chó mèo với rùa ăn cỏ như sulcata. Đạm động vật lâu dài gây hại thận và làm mai gồ.
- Cơm, bánh mì, bánh kẹo, sữa, đồ ăn của người. Rùa không tiêu hoá được tinh bột và đường kiểu này; sữa và đồ chế biến hoàn toàn không phù hợp.
- Cây độc như trúc đào, hoa ngũ sắc, thầu dầu, đỗ quyên, thuỷ tiên, các loại môn, ráy, vạn niên thanh.
- Cỏ, lá hái ven đường, ven ruộng vừa phun thuốc: khói xe, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ.
Chỉ cho rất ít hoặc thỉnh thoảng
- Trái cây với sulcata: nhiều đường, ít xơ, dễ gây rối loạn hệ vi sinh ruột, tiêu chảy, thu hút ký sinh trùng. Nhiều người nuôi sulcata không cho trái cây.
- Xà lách, rau diếp: nhiều nước, ít dinh dưỡng. Không độc nhưng không thể là món chính.
- Rau bina, rau dền, rau sam: chứa nhiều oxalat có thể cản hấp thu canxi khi ăn nhiều.
- Cải bắp, súp lơ, cải xoăn nếu ăn liên tục với lượng lớn: nhóm rau họ cải có chất ảnh hưởng tuyến giáp. Xen kẽ thì được.
- Rau họ đậu, giá đỗ: giàu đạm.
Rùa chân đỏ: khác ở chỗ nào
Rùa chân đỏ (Chelonoidis carbonarius) sống ở vùng ẩm hơn và ăn đa dạng hơn sulcata. Ngoài tự nhiên, ngoài lá và hoa, nó ăn cả trái rụng, nấm, thỉnh thoảng cả xác động vật nhỏ. Người nuôi thường cho:
- Phần lớn là rau lá, hoa như với sulcata.
- Một phần trái cây nhiều hơn sulcata: đu đủ, xoài chín, dâu, dưa hấu — nhưng vẫn là phần phụ.
- Đạm động vật chỉ rất thỉnh thoảng, theo hướng dẫn của bác sĩ thú y chuyên bò sát, không tự ý tăng.
Đừng áp nguyên thực đơn của rùa chân đỏ cho sulcata, và ngược lại.
Canxi: mai mực, bột canxi và ánh nắng
Rùa cần nhiều canxi để xây mai và xương. Hai nguồn hay dùng:
- Mai mực (cuttlebone) để sẵn trong chuồng: rùa tự gặm khi cần. Cạo bỏ lớp vỏ cứng phía sau nếu có.
- Bột canxi rắc lên rau theo lịch — liều và tần suất nên hỏi bác sĩ thú y, vì tuỳ loài, tuổi, chế độ ăn và việc rùa có được phơi nắng thật hay không.
Canxi chỉ hấp thu tốt khi có vitamin D3, mà D3 rùa tự tạo được nhờ tia UVB. Rùa được phơi nắng thật ngoài trời mỗi ngày (có bóng râm để tránh) thường ít cần bổ sung D3 hơn rùa nuôi trong nhà. Kính cửa sổ chặn UVB, nên rùa nằm sau cửa kính không được tính là phơi nắng.
Bao lâu cho ăn một lần, ăn bao nhiêu
| Giai đoạn | Tần suất thường gặp | Lượng |
|---|---|---|
| Rùa con | Hằng ngày | Một đĩa rau thái nhỏ, bằng cỡ mai, ăn hết trong khoảng nửa ngày |
| Rùa bán trưởng thành | Hằng ngày | Cỏ tươi gần như không giới hạn, rau lá theo bữa |
| Rùa trưởng thành | Gặm cỏ cả ngày nếu có sân cỏ; rau lá theo bữa | Theo dõi cân nặng và hình dáng mai |
Với rùa có sân cỏ, cỏ trong sân chính là bữa ăn tốt nhất. Phần rau lá thêm vào không nên nhiều đến mức rùa bỏ cỏ.
Nước: rùa cạn cũng cần uống
"Rùa cạn không cần nước" là hiểu lầm. Rùa cạn ngoài tự nhiên lấy phần lớn nước từ cây cỏ, nhưng vẫn uống khi có mưa. Ở nhà:
- Luôn có khay nước nông sạch, rùa bước vào được.
- Rùa con nên được ngâm trong nước ấm nông (ngập tới khoảng yếm) vài lần mỗi tuần, khoảng 15–20 phút. Rùa thường uống và đi vệ sinh trong lúc ngâm.
- Rùa nhận đủ nước có nước tiểu trong, kèm một ít urat màu trắng mềm. Urat cứng như sỏi, vón cục là dấu hiệu thiếu nước, cần đi khám.
Thức ăn theo mùa ở Việt Nam
- Mùa khô phương Nam: cỏ trong sân khô, ít lá non. Chuẩn bị cỏ khô và trồng sẵn dâm bụt, dâu tằm trong chậu để có lá non quanh năm.
- Mùa mưa: cỏ tươi nhiều nhưng dễ dính bùn, ốc sên. Rửa sạch, không để rau ướt mốc trong chuồng.
- Mùa đông miền Bắc: rùa nhiệt đới ăn ít khi lạnh. Đừng ép ăn — hãy kiểm tra nhiệt độ trước. Rùa giảm ăn mùa lạnh có bài riêng.
Câu hỏi thường gặp
Rùa sulcata ăn gì?
Sulcata ăn chủ yếu cỏ tươi, cỏ khô, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt, bồ công anh, mã đề — thức ăn nhiều xơ, ít đạm, giàu canxi. Không cho ăn thịt, thức ăn chó mèo, cơm, bánh mì; trái cây nên tránh hoặc rất ít.
Rùa cạn có ăn trái cây được không?
Với sulcata, trái cây nên tránh hoặc rất ít vì nhiều đường, ít xơ, dễ gây rối loạn tiêu hoá. Rùa chân đỏ ăn được trái cây nhiều hơn nhưng vẫn chỉ là phần phụ trong khẩu phần, phần lớn vẫn là lá và hoa.
Rùa cạn có ăn rau muống, xà lách được không?
Ăn được nhưng không nên là món chính. Xà lách nhiều nước, ít dinh dưỡng; rau muống không phải thức ăn tối ưu cho rùa ăn cỏ khô. Ưu tiên cỏ, lá dâu tằm, dâm bụt, bồ công anh và xoay vòng nhiều loại.
Rùa cạn có cần canxi không?
Có. Để sẵn mai mực trong chuồng và rắc bột canxi theo lịch bác sĩ thú y khuyên. Canxi chỉ hấp thu tốt khi rùa có đủ vitamin D3, mà nguồn tốt nhất là được phơi nắng thật ngoài trời.
Rùa cạn có cần uống nước không?
Có. Luôn để khay nước nông sạch trong chuồng. Rùa con nên được ngâm nước ấm nông vài lần mỗi tuần. Urat cứng, vón như sỏi là dấu hiệu thiếu nước và nên đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
