Chuồng sinh học (bioactive) là chuồng bò sát có đất sống, cây thật và đội "dọn vệ sinh" gồm bọ đất chân đều (isopod) và bọ đuôi bật (springtail) ăn phân, xác thức ăn thừa, nấm mốc. Làm đúng, chuồng tự xử lý phần lớn chất thải nhỏ, ít phải thay nền, con vật có môi trường gần tự nhiên hơn. Nhưng nó đòi hỏi đầu tư ban đầu, chọn đúng cây, đúng sinh vật cho từng loài bò sát, và không thay được việc theo dõi sức khoẻ, nhiệt, ẩm, đèn.
Chuồng sinh học hoạt động thế nào
Trong một chuồng thường, phân bò sát nằm trên nền cho tới khi người nuôi xúc đi. Trong chuồng sinh học, có một chuỗi nhỏ xử lý chất thải:
- Con bò sát thải phân, làm rơi mẩu thức ăn, côn trùng mồi chết trong chuồng.
- Bọ đất chân đều (isopod, ở ta hay gọi mọt ẩm, rận gỗ) và bọ đuôi bật ăn phân, xác hữu cơ, lá mục và nấm mốc.
- Vi sinh vật trong đất phân giải tiếp phần còn lại thành chất dinh dưỡng.
- Cây thật hấp thu dinh dưỡng đó để lớn, đồng thời giữ ẩm và tạo bóng.
Chuỗi này chỉ chạy được khi có đủ ẩm, đủ chất hữu cơ cho sinh vật dọn dẹp ăn, và lượng chất thải không vượt quá khả năng xử lý. Một con trăn bóng hay tắc kè da báo trong chuồng 120 cm thì hệ xử lý được; nhét quá nhiều con vào chuồng nhỏ thì không.
Cấu tạo các lớp
| Lớp (từ dưới lên) | Vật liệu thường dùng | Vai trò |
|---|---|---|
| Lớp thoát nước | Sỏi nhẹ đất nung, đá nhẹ, vài phân dày | Hứng nước thừa để đất không úng, tránh thối rễ và mùi |
| Lưới ngăn | Lưới nhựa mịn hoặc vải lọc | Ngăn đất rơi xuống lớp thoát nước |
| Lớp đất chính | Hỗn hợp đất mặt sạch, xơ dừa, than hoạt tính dạng hạt, vỏ cây vụn, lá mục; với chuồng khô thì thêm cát | Nơi sống của sinh vật dọn dẹp và rễ cây |
| Lớp phủ | Lá khô sạch, vỏ cây, rêu | Thức ăn và chỗ trú cho bọ dọn dẹp, giữ ẩm bề mặt |
Với chuồng khô như của rồng Úc, nhiều người bỏ lớp thoát nước hoặc làm rất mỏng, vì tưới ít; với chuồng ẩm nhiệt đới như của tắc kè mào, lớp thoát nước gần như bắt buộc.
Lá khô làm lớp phủ: lá bàng, lá sồi, lá cây ăn quả không phun thuốc, rửa và phơi khô hoặc hấp qua. Tránh lá cây có nhựa độc.
Sinh vật dọn dẹp: chọn theo độ ẩm của chuồng
Bọ đuôi bật là sinh vật rất nhỏ màu trắng, nhảy được, ăn nấm mốc. Chúng sống tốt ở chuồng ẩm, gần như là "lính chống mốc" của chuồng nhiệt đới. Ở chuồng khô, chúng chỉ sống được quanh vùng ẩm.
Bọ đất chân đều có nhiều loài, chịu khô ẩm khác nhau. Có loài ưa ẩm cao, có loài chịu khô khá. Chọn loài hợp với chuồng: chuồng sa mạc cần loài chịu khô và một góc ẩm cho chúng trú.
Lưu ý quan trọng:
- Không bắt bọ ngoài vườn bỏ vào chuồng. Chúng có thể mang ký sinh, mạt, nấm, hoặc đã nhiễm thuốc trừ sâu. Nhiều người nuôi nhân giống đàn bọ dọn dẹp riêng, chia sẻ cho nhau từ đàn sạch.
- Không đổ bọ dọn dẹp ra ngoài. Nhiều loài isopod nuôi là loài ngoại nhập; khi dọn chuồng, đất cũ có bọ nên ủ hoặc xử lý, không đổ ra vườn, ao, cống.
- Bò sát có thể ăn bọ dọn dẹp, đặc biệt tắc kè và thằn lằn. Đây không phải vấn đề nếu đàn đủ lớn và có chỗ trú (dưới lá, vỏ cây). Nên thả bọ trước vài tuần để đàn ổn định rồi mới đưa bò sát vào.
Cây sống: chọn đúng cho từng loài bò sát
Chuồng ẩm nhiệt đới (tắc kè mào, trăn bóng)
Cây ưa bóng râm và ẩm thường được dùng: các loại trầu bà, dương xỉ, cây cảnh lá dày dạng lưỡi hổ, cỏ lá nhỏ, bromeliad. Tắc kè mào leo lên lá, cần cây có thân và lá chịu được sức nặng. Trầu bà có chứa tinh thể canxi oxalat gây kích ứng nếu bị nhai, nên chỉ dùng cho loài không ăn lá như tắc kè mào, trăn, rắn.
Chuồng khô (rồng Úc, tắc kè da báo)
Khó hơn. Cây sa mạc cần nhiều nắng mà chuồng chỉ có đèn; nhiều cây mọng nước có gai hoặc nhựa không hợp. Rồng Úc còn hay ăn, giẫm nát cây. Người nuôi thường chọn cây mọng nước không gai, không độc, hoặc trồng cỏ, rau ăn được để con vật gặm. Chuồng khô thường cần nhiều cây giả kết hợp vài cây thật.
Chuẩn bị cây trước khi đưa vào
- Bỏ đất cũ có phân bón, hạt trắng giữ ẩm.
- Rửa rễ, rửa lá, cách ly cây vài tuần nếu có thể để chắc không còn sâu, ốc, thuốc phun.
- Kiểm tra xem cây có độc với loài mình nuôi không, nhất là với loài ăn thực vật.
Ánh sáng cho cây và cho con vật
Cây cần ánh sáng để sống. Đèn UVB không đủ cho cây; nhiều người thêm đèn LED chiếu sáng ánh sáng trắng phổ rộng. Ánh sáng mạnh hơn cũng làm chuồng giống ban ngày hơn với bò sát phơi nắng. Lưu ý thêm đèn chiếu sáng thì phải đo lại nhiệt, vì một số đèn cũng toả nhiệt.
Khởi động và chăm sóc hệ
- Dựng chuồng, trồng cây, thả bọ dọn dẹp, chạy đèn và nhiệt khoảng vài tuần trước khi đưa bò sát vào. Thời gian này để cây bén rễ, đàn bọ sinh sôi, nhiệt ẩm ổn định.
- Tưới theo nhu cầu: chuồng nhiệt đới tưới đều, chuồng khô tưới một góc.
- Bổ sung lá khô và thức ăn cho bọ (mẩu rau, thức ăn khô cho bọ) định kỳ, nhất là khi con vật ít thải.
- Vẫn dọn phân lớn khi thấy, đặc biệt phân rắn lớn: bọ dọn dẹp xử lý cả, nhưng chậm.
- Theo dõi mùi và nấm mốc. Một ít nấm trắng trên khúc gỗ mới là bình thường và thường biến mất sau vài ngày khi bọ đuôi bật ăn. Mùi hôi kéo dài là dấu hiệu úng nước hoặc chất thải vượt khả năng xử lý.
Khi nào không nên làm chuồng sinh học
- Chuồng cách ly, con mới về, con ốm: cần nền giấy dễ quan sát và dễ sát trùng. Nếu con vật có ký sinh, trứng ký sinh có thể tồn tại trong đất, chuồng sinh học thành ổ tái nhiễm.
- Khi chưa nắm được nhiệt, ẩm, đèn của loài: hãy nuôi ổn định trong chuồng đơn giản trước.
- Loài thải nhiều so với kích thước chuồng, hoặc chuồng nhỏ.
- Thời tiết nồm miền Bắc: chuồng ẩm đã ẩm sẵn càng dễ mốc; cần thông gió tốt.
Nếu con vật trong chuồng sinh học bị chẩn đoán ký sinh, bác sĩ thú y có thể khuyên phá chuồng, bỏ đất và làm lại sau khi điều trị. Đây là chi phí phải tính trước.
Góc nhìn hôm nay: không phải mốt, cũng không phải phép màu
Chuồng sinh học đẹp và có lợi thật cho hành vi tự nhiên. Nhưng nó không biến chuồng nhỏ thành chuồng to, không thay được đèn UVB, không làm con vật khoẻ nếu nhiệt sai. Người nuôi lâu năm khuyên: bắt đầu bằng một chuồng nhiệt đới cho loài dễ (tắc kè mào), học cách giữ hệ cân bằng, rồi mới thử chuồng khô khó hơn. Ghi lại các lớp, các cây, ngày thả bọ để lần sau làm nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng bioactive là gì?
Là chuồng bò sát có đất sống, cây thật và sinh vật dọn dẹp như bọ đất chân đều và bọ đuôi bật. Chúng ăn phân, thức ăn thừa và nấm mốc, giúp chuồng tự xử lý chất thải nhỏ và ít phải thay nền.
Có thể bắt mọt ẩm ngoài vườn thả vào chuồng không?
Không nên. Bọ bắt ngoài vườn có thể mang ký sinh, mạt, nấm hoặc nhiễm thuốc trừ sâu. Nên dùng đàn được nhân nuôi sạch, và không đổ bọ dọn dẹp ra ngoài khi dọn chuồng.
Cây gì trồng trong chuồng tắc kè mào?
Các cây ưa bóng và ẩm như trầu bà, dương xỉ, bromeliad, cây lá dày. Chọn cây có thân lá chắc để tắc kè leo. Rửa sạch, bỏ đất có phân bón và cách ly cây vài tuần trước khi đưa vào.
Rồng Úc có làm chuồng sinh học được không?
Được nhưng khó hơn chuồng nhiệt đới vì chuồng khô, ánh sáng đèn không đủ cho nhiều loại cây, và rồng Úc hay ăn, giẫm nát cây. Thường kết hợp cây ăn được, cây mọng nước không gai không độc và cây giả, cùng loài bọ dọn dẹp chịu khô.
Chuồng sinh học có cần dọn không?
Vẫn cần. Dọn phân lớn khi thấy, bổ sung lá khô và thức ăn cho bọ, theo dõi mùi và nấm mốc, tỉa cây. Khi con vật mắc ký sinh, có thể phải phá chuồng làm lại theo lời khuyên bác sĩ thú y.
