Đèn UVB giúp da bò sát tự tạo vitamin D3, chất cần để hấp thu canxi; thiếu nó, loài phơi nắng như rồng Úc, rùa cạn, kỳ nhông xanh rất dễ mắc bệnh chuyển hoá xương. Loại được giới nuôi khuyên nhiều nhất hiện nay là đèn ống huỳnh quang dạng dài, phủ khoảng một nửa đến hai phần ba chiều dài chuồng. Khoảng cách treo không có một con số chung: nó phụ thuộc loại bóng, có lưới chắn hay không, và cách đúng nhất là đo chỉ số UVI ở chỗ con vật phơi. Phần lớn bóng cần thay sau khoảng 6–12 tháng dù vẫn còn sáng.
UVB làm gì trong cơ thể bò sát
Ánh nắng có ba nhóm tia tử ngoại: UVA, UVB và UVC (UVC bị khí quyển chặn). Với bò sát, hai nhóm đầu quan trọng:
- UVB (bước sóng khoảng 290–320 nm) chiếu lên da, biến một tiền chất có sẵn thành vitamin D3. D3 sau đó được gan và thận chuyển hoá, giúp ruột hấp thu canxi từ thức ăn. Không có D3, canxi ăn vào phần lớn bị thải ra; cơ thể rút canxi từ xương để duy trì máu, xương mềm dần.
- UVA (khoảng 320–400 nm) không tạo D3 nhưng nằm trong vùng bò sát nhìn thấy được. Nhiều loài thằn lằn nhìn thấy UVA, dùng nó để nhận ra con cùng loài, nhận ra thức ăn. Thiếu UVA, thế giới của chúng nhạt màu đi.
Điều quan trọng nhất: kính cửa sổ chặn gần hết UVB. Đặt chuồng cạnh cửa kính có nắng không thay được đèn UVB, lại còn có nguy cơ làm chuồng quá nóng. Phần lớn nhựa trong, mica cũng chặn UVB.
Loài nào cần UVB
Quan điểm đã thay đổi trong khoảng hai thập kỷ gần đây. Trước kia người ta chia đơn giản: loài phơi nắng cần, loài sống về đêm không cần. Ngày nay nhiều bác sĩ thú y bò sát và hội nuôi khuyên cung cấp UVB ở mức phù hợp cho hầu hết loài, kể cả loài sống về đêm, vì ngoài tự nhiên chúng vẫn tiếp xúc ít nhiều với ánh sáng ban ngày.
Để biết mỗi loài cần bao nhiêu, giới nuôi dùng cách chia vùng Ferguson, từ một nghiên cứu đo ánh sáng nơi sống của nhiều loài bò sát ngoài tự nhiên. Các mức chỉ số UVI dưới đây là khoảng tham khảo được trích dẫn phổ biến trong hướng dẫn chiếu sáng bò sát (Baines và cộng sự, 2016):
| Vùng | Kiểu sống | UVI cao nhất ở điểm phơi (tham khảo) | Ví dụ loài nuôi (theo tài liệu phổ biến) |
|---|---|---|---|
| Vùng 1 | Hoạt động lúc chạng vạng, sống trong bóng râm | Khoảng 0,6–1,4 | Tắc kè da báo, trăn bóng |
| Vùng 2 | Phơi một phần, nắng xuyên tán lá | Khoảng 1,1–3,0 | Tắc kè mào, nhiều loài rắn như rắn ngô |
| Vùng 3 | Phơi nắng ở chỗ trống hoặc nửa râm | Khoảng 2,9–7,4 | Rùa cạn, thằn lằn lưỡi xanh, kỳ nhông xanh |
| Vùng 4 | Phơi nắng giữa trưa | Khoảng 4,5–9,5 | Rồng Úc (một số tài liệu xếp vùng 3–4) |
Cách xếp loài vào vùng còn khác nhau giữa các tài liệu; hãy coi bảng là định hướng. Điều chắc chắn là: loài vùng 3–4 không thể thiếu UVB, và loài vùng 1 chỉ cần mức thấp, phải có chỗ trốn hoàn toàn khỏi ánh sáng.
Các loại đèn UVB
Đèn ống huỳnh quang dài
Có hai cỡ ống phổ biến: ống mảnh công suất cao (thường gọi T5) và ống to hơn (T8). Ống T5 cho UVB mạnh hơn, xuyên xa hơn, hợp với chuồng cao và loài cần nhiều; ống T8 yếu hơn, hợp chuồng thấp, loài cần ít. Ống dài toả UVB trải theo chiều dài chuồng, tạo được vùng có UVB và vùng râm rõ ràng. Nên dùng kèm chóa phản quang để tăng hiệu quả. Đây là lựa chọn được khuyên nhiều nhất hiện nay.
Bóng compact dạng xoắn
Nhỏ gọn, rẻ, vặn vào đui thường. Nhược điểm: UVB toả ra một vùng hẹp hình nón, cường độ giảm rất nhanh theo khoảng cách. Hợp với chuồng nhỏ, loài vùng 1–2. Từng có những đợt bóng compact kém chất lượng trên thị trường gây tổn thương mắt ở bò sát; nên chọn loại được giới nuôi kiểm chứng.
Bóng hơi thuỷ ngân
Vừa toả nhiệt vừa phát UVB và ánh sáng mạnh, như mặt trời thu nhỏ. Hợp chuồng lớn, trần cao, loài phơi nắng mạnh. Nhược điểm: rất nóng, không được nối qua bộ điều nhiệt hay bộ giảm sáng, phải chỉnh nhiệt bằng khoảng cách, và tạo điểm UVB khá tập trung.
Khoảng cách treo đèn: vì sao không có con số chung
Cường độ UVB giảm rất nhanh theo khoảng cách: chỉ cần hạ điểm phơi xuống thêm một gang tay, chỉ số đo được đã có thể tụt rõ, mức tụt bao nhiêu tuỳ thiết kế bóng và chóa. Thêm vào đó:
- Lưới chắn ở nắp chuồng chặn một phần đáng kể UVB; lưới càng dày, càng mau, càng chặn nhiều.
- Chóa phản quang có thể làm tăng cường độ ở vùng phía dưới lên nhiều.
- Tuổi bóng: bóng mới mạnh hơn bóng đã chạy vài tháng.
Vì vậy, khoảng cách ghi trên hộp đèn chỉ là điểm bắt đầu. Cách làm đúng:
- Đọc hướng dẫn của nhà sản xuất về khoảng cách cho loài vùng tương ứng.
- Treo đèn, bố trí điểm phơi sao cho lưng con vật nằm ở khoảng cách đó.
- Nếu có thể, đo bằng máy đo chỉ số UVI (loại dùng cho bò sát) ở đúng chỗ lưng con vật. Máy đo không rẻ, nhưng các nhóm nuôi thường cho mượn hoặc chia nhau dùng.
- Bảo đảm có vùng râm không có UVB để con vật tự chọn.
Đặt đèn UVB cùng phía với đèn sưởi. Bò sát phơi nắng tìm đến chỗ ấm; đèn UVB đặt ở đầu mát thì con vật ít khi nằm dưới nó.
Khi nào thay bóng
Bóng UVB vẫn sáng bình thường nhưng lượng UVB phát ra giảm dần theo thời gian. Mắt người không nhìn thấy sự suy giảm này. Mức khuyến cáo phổ biến:
- Ống huỳnh quang công suất cao: nhiều nhà sản xuất khuyên thay sau khoảng 12 tháng.
- Ống T8 và bóng compact: thường khuyên khoảng 6 tháng.
- Bóng hơi thuỷ ngân: theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Nếu có máy đo UVI, bạn có thể đo định kỳ và thay khi cường độ tụt rõ thay vì theo lịch. Dán nhãn ngày lắp lên chóa đèn để khỏi quên.
Quá nhiều UVB cũng hại
UVB mạnh quá mức có thể gây bỏng da và viêm kết mạc ở bò sát: con vật nheo mắt, nhắm mắt khi ở dưới đèn, mắt sưng. Điều này hay gặp khi bóng quá gần, khi con vật leo được sát bóng, hoặc khi chuồng không có vùng râm. Nếu thấy dấu hiệu ở mắt sau khi lắp đèn mới, nâng đèn lên, tạo thêm chỗ râm, và đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát nếu không đỡ.
Góc nhìn hôm nay: UVB không thay được bằng bột D3, và ngược lại
Có người hỏi: đã rắc bột canxi có D3 thì bỏ đèn UVB được không? Với loài phơi nắng mạnh như rồng Úc, rùa cạn, câu trả lời của giới thú y là không nên: UVB giúp cơ thể tự điều tiết lượng D3, còn D3 qua đường ăn dễ thiếu hoặc thừa. Với loài vùng 1 như tắc kè da báo, nhiều người vẫn nuôi thành công chỉ bằng bột D3, nhưng xu hướng hiện nay là cho thêm UVB mức thấp. Bổ sung canxi và D3 qua thức ăn là một câu chuyện riêng, cần cân đối cùng với đèn.
Muốn đọc kỹ, tìm tài liệu chiếu sáng bò sát của các hội thú y và nghiên cứu về vùng Ferguson; đó là nền tảng của hầu hết khuyến cáo hiện nay.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Úc có cần đèn UVB không?
Có, bắt buộc. Rồng Úc là loài phơi nắng mạnh, thiếu UVB thì không tự tạo đủ vitamin D3 để hấp thu canxi và rất dễ mắc bệnh chuyển hoá xương. Đèn ống huỳnh quang dài phủ khoảng một nửa chuồng là lựa chọn phổ biến.
Tắc kè da báo có cần đèn UVB không?
Không phải bắt buộc như với rồng Úc; nhiều người nuôi chỉ dùng bột canxi có D3. Tuy vậy, xu hướng hiện nay là cho UVB mức thấp vì có lợi, miễn là chuồng có chỗ trốn hoàn toàn khỏi ánh sáng.
Đèn UVB bao lâu thì thay?
Phần lớn bóng nên thay sau khoảng 6–12 tháng tuỳ loại, dù vẫn còn sáng, vì lượng UVB giảm dần mà mắt không thấy. Ống huỳnh quang công suất cao thường dùng được lâu hơn bóng compact. Có máy đo UVI thì thay theo số đo.
Phơi nắng qua cửa kính có thay được đèn UVB không?
Không. Kính cửa sổ chặn gần hết UVB. Đặt chuồng cạnh cửa kính có nắng còn dễ làm chuồng quá nóng. Phần lớn nhựa trong và mica cũng chặn UVB.
Đèn UVB treo cách con vật bao xa?
Tuỳ loại bóng, có lưới chắn hay không và loài cần mức nào. Bắt đầu từ khuyến cáo của nhà sản xuất cho vùng Ferguson của loài, rồi đo chỉ số UVI ở chỗ lưng con vật nếu có máy đo, và luôn chừa vùng râm.
