Hộp đẻ là một hộp chứa giá thể ẩm như rêu, xơ dừa hoặc hỗn hợp cát đất, đặt trong chuồng để con cái thằn lằn hay rắn có chỗ đẻ trứng ưng ý. Thiếu chỗ đẻ phù hợp là một trong những nguyên nhân chính của kẹt trứng, tình trạng trứng không ra được và là cấp cứu thú y. Dấu hiệu cần đi khám gấp: rặn mà không ra, đẻ dở lứa rồi dừng, lừ đừ, bụng to cứng, có mô lòi ra ở lỗ huyệt.
Vì sao con cái cần hộp đẻ
Ngoài tự nhiên, con cái tìm chỗ đẻ rất kỹ: đất đủ ẩm, đủ ấm, đủ kín để trứng không khô và không bị phát hiện. Nếu không tìm được, nhiều con cái giữ trứng lại, chờ tới khi gặp chỗ ưng ý. Trong chuồng nuôi, không có chỗ như vậy thì "chờ" có thể kéo dài tới khi trứng không còn ra được nữa.
Vì vậy hộp đẻ không chỉ dành cho người muốn ấp trứng. Bất kỳ ai nuôi một con cái trưởng thành của loài đẻ trứng, dù có con đực hay không, cũng nên chuẩn bị hộp đẻ khi thấy dấu hiệu mang trứng.
Làm hộp đẻ theo từng loài
| Loài | Hộp | Giá thể | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Hộp nhựa có nắp, khoét lỗ vừa thân con cái chui | Rêu sphagnum hoặc xơ dừa ẩm, sâu vài cm | Hộp ẩm sẵn có trong chuồng có thể dùng làm hộp đẻ |
| Tắc kè mào | Hộp nhựa đặt dưới đáy chuồng, có lỗ chui | Xơ dừa hoặc hỗn hợp đất xơ dừa ẩm | Con cái hay đẻ ở chậu cây nếu có |
| Rồng Úc | Thùng lớn hoặc khu vực riêng đủ để đào đường hầm | Hỗn hợp cát và đất ẩm đủ giữ nếp khi đào, sâu tới mức con cái đào lút thân | Đặt ở chỗ ấm, yên tĩnh; nhiều con cái cần chỗ đào khá sâu mới chịu đẻ |
| Rắn ngô | Hộp nhựa có lỗ chui ở nắp | Rêu sphagnum ẩm vắt ráo | Đặt ở vùng ấm vừa, không đặt dưới điểm nóng |
| Trăn bóng | Hộp trốn lớn | Ít hoặc không cần giá thể | Trăn cái thường cuộn quanh trứng sau khi đẻ |
Rùa có cách đẻ khác hẳn: cần một khu đất đủ rộng và sâu để đào ổ. Phần này xem bài riêng về rùa đẻ trứng trong chuồng.
Độ ẩm của giá thể
Giá thể nên ẩm như đất vườn sau mưa: bóp nắm thì giữ nếp, không chảy nước. Quá khô thì con cái không chịu đẻ, quá ướt thì nấm mốc và trứng hỏng. Kiểm hằng ngày khi con cái sắp đẻ, phun bổ sung khi bề mặt khô.
Đặt khi nào
Đặt hộp đẻ khi thấy con cái bụng to, đào bới, hoặc nhìn thấy trứng qua da bụng. Với rắn ngô, nhiều người nuôi đặt hộp sau kỳ lột da trước khi đẻ, vì rắn cái thường đẻ trong khoảng một hai tuần sau lần lột đó.
Đặt hộp đẻ ở đâu và theo dõi thế nào
Hộp đẻ nên đặt ở vùng ấm vừa của chuồng, không đặt ngay dưới điểm nóng vì giá thể sẽ khô nhanh và có thể quá nóng cho trứng. Đặt chắc chắn, không lật đổ khi con cái đào. Tránh đặt sát cửa chuồng, nơi người mở ra đóng vào liên tục.
Trong những ngày con cái sắp đẻ, nhìn hộp mỗi sáng và mỗi tối: giá thể có dấu đào bới chưa, có trứng chưa. Không bới tìm trứng khi con cái còn ở trong hộp. Nhiều con cái đẻ vào ban đêm hoặc sáng sớm. Ghi vào sổ ngày bắt đầu đào, ngày đẻ, số trứng; nếu con cái đẻ ở chỗ khác ngoài hộp, ghi lại để lần sau điều chỉnh vị trí, độ ẩm hay loại giá thể cho hợp ý nó hơn.
Kẹt trứng là gì
Kẹt trứng (chuyên môn gọi là đẻ khó) là khi con cái không đẩy được trứng ra ngoài trong thời gian bình thường. Có hai kiểu chính:
- Kẹt sau rụng trứng: trứng đã có vỏ, nằm trong ống dẫn trứng nhưng không ra.
- Ứ nang trứng (trước rụng trứng): hay gặp ở rồng Úc, kỳ nhông xanh, tắc kè da báo. Nang trứng lớn lên trong buồng trứng nhưng không rụng, nằm lại, có thể gây viêm.
Cả hai đều cần bác sĩ thú y chẩn đoán, thường bằng X-quang hoặc siêu âm, vì nhìn bên ngoài không phân biệt được.
Nguyên nhân kẹt trứng
- Không có chỗ đẻ phù hợp: nguyên nhân phổ biến nhất.
- Thiếu canxi: cơ co bóp yếu, không đẩy được trứng.
- Mất nước.
- Nhiệt sai: quá lạnh làm con cái không đủ sức.
- Con cái quá non, quá nhỏ so với trứng, hoặc quá béo.
- Trứng dị dạng, quá to, hai trứng dính nhau.
- Dị tật xương chậu, ví dụ sau bệnh chuyển hoá xương.
- Căng thẳng: chuồng bị làm phiền liên tục, có con khác quấy.
Dấu hiệu cần đi khám gấp
Đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát càng sớm càng tốt khi có:
- Con cái rặn, cong người, nâng đuôi liên tục mà không ra trứng.
- Đã đẻ một phần lứa rồi dừng, bụng vẫn còn trứng sờ thấy hoặc nhìn thấy. Nhiều bác sĩ thú y bò sát khuyên không chờ quá một hai ngày trong trường hợp này.
- Đào bới nhiều ngày liền, đã có hộp đẻ phù hợp mà vẫn không đẻ, kèm bỏ ăn, gầy đi.
- Lừ đừ, mắt nhắm, không phản ứng, nằm bẹp.
- Có mô hồng đỏ lòi ra ở lỗ huyệt.
- Bụng to cứng, căng, con vật thở khó.
- Run, co giật (có thể do canxi máu thấp).
Những điều tuyệt đối không tự làm
- Không nặn, ép bụng để đẩy trứng ra: có thể làm vỡ trứng trong cơ thể, rách ống dẫn trứng, gây tử vong.
- Không kéo trứng đang lộ một phần ở lỗ huyệt.
- Không tự tiêm, tự cho uống thuốc kích thích co bóp hay canxi theo hướng dẫn trên mạng. Những thuốc này chỉ an toàn khi bác sĩ đã xác định trứng không bị tắc cơ học; dùng sai có thể làm vỡ ống dẫn trứng.
- Không chờ "thêm vài ngày xem sao" khi đã có dấu hiệu cấp cứu.
Trong lúc chuẩn bị đi khám: giữ con cái trong hộp ấm, yên tĩnh, có giá thể ẩm. Mang theo sổ ghi ngày giao phối (nếu có), ngày bắt đầu đào ổ, số trứng đã đẻ.
Tuỳ trường hợp, bác sĩ có thể hỗ trợ đẻ bằng thuốc, lấy trứng qua đường huyệt hoặc phẫu thuật. Với ứ nang trứng hoặc con cái đẻ lặp lại có vấn đề, bác sĩ có thể bàn về phẫu thuật cắt buồng trứng như một lựa chọn lâu dài.
Phòng kẹt trứng
- Không cho con cái non, thiếu cân sinh sản; tốt nhất là không ghép cặp khi không có kế hoạch đầu ra.
- Giữ UVB, nhiệt, canxi đúng quanh năm, không chỉ khi sắp đẻ.
- Đặt hộp đẻ ngay khi thấy dấu hiệu mang trứng.
- Nước sạch luôn sẵn.
- Đưa con cái trưởng thành đi khám định kỳ, hỏi bác sĩ về nguy cơ của loài mình.
- Ghi sổ: ngày đẻ, số trứng mỗi lứa, cân trước và sau.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo bị kẹt trứng có dấu hiệu gì?
Bụng to thấy trứng qua da mà nhiều ngày không đẻ dù có hộp ẩm, bỏ ăn, lừ đừ, rặn hoặc đẻ một trứng rồi dừng. Đây là trường hợp cần đưa đến bác sĩ thú y chuyên bò sát sớm.
Hộp đẻ cho tắc kè da báo làm thế nào?
Dùng hộp nhựa có nắp, khoét lỗ vừa thân tắc kè chui, lót rêu sphagnum hoặc xơ dừa ẩm vài cm, ẩm như đất sau mưa. Hộp ẩm sẵn có trong chuồng thường dùng luôn làm hộp đẻ.
Rồng Úc đào bới mãi không đẻ phải làm sao?
Kiểm lại chỗ đẻ: rồng Úc cần khu đất cát ẩm đủ sâu để đào lút thân, đặt ở chỗ ấm và yên tĩnh. Nếu đã có chỗ phù hợp mà vẫn không đẻ, kèm bỏ ăn, lừ đừ, hãy đưa đi khám ngay.
Bò sát kẹt trứng có tự đẻ được không?
Một số con đẻ được khi có chỗ đẻ phù hợp, nhưng kẹt trứng thật sự là cấp cứu. Không được nặn ép hay tự dùng thuốc; bác sĩ thú y sẽ chẩn đoán bằng X-quang hoặc siêu âm rồi quyết định cách xử lý.
Ứ nang trứng là gì?
Là khi nang trứng phát triển trong buồng trứng nhưng không rụng, nằm lại và có thể gây viêm, hay gặp ở rồng Úc, kỳ nhông xanh, tắc kè da báo. Cần bác sĩ thú y chẩn đoán và điều trị.
