Có nên cho bò sát sinh sản? Với phần lớn người nuôi tại nhà, câu trả lời thẳng là không, trừ khi đã trả lời trọn vẹn câu hỏi "mỗi con non nở ra sẽ đi đâu, ai nuôi nó suốt mười lăm, hai mươi năm". Một lứa trứng có thể ra hàng chục con, mỗi con cần chuồng, đèn, thức ăn riêng; con cái chịu rủi ro kẹt trứng và hao kiệt canxi. Bài này không hướng dẫn nhân giống để bán, mà giúp người nuôi suy nghĩ đủ trước khi quyết định.
Một lứa trứng có thể ra bao nhiêu con
Con số thường làm người mới giật mình. Dưới đây là khoảng tham khảo phổ biến trong tài liệu chăm sóc, mỗi cá thể mỗi khác:
| Loài | Mỗi lứa | Số lứa một mùa | Tuổi thọ con non nếu được nuôi tốt |
|---|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Thường 2 trứng | Có thể nhiều lứa liên tiếp | Thường 10–20 năm |
| Rồng Úc | Thường khoảng 15–30 trứng | Có thể vài lứa | Khoảng 10–15 năm |
| Rắn ngô | Thường 10–25 trứng | Thường 1, đôi khi 2 | 15–20 năm |
| Trăn bóng | Thường dưới mười trứng | Thường 1 | 20–30 năm, có cá thể hơn |
| Rùa sulcata | Có thể vài chục trứng | Có thể vài lứa | Nhiều chục năm, có thể vượt 50 kg |
Một con rồng Úc cái có thể đẻ nhiều chục trứng trong một mùa. Nếu chỉ một nửa số đó nở, người nuôi đã có thêm vài chục con vật cần chuồng riêng chỉ sau vài tháng, vì rồng Úc non nuôi chung hay cắn nhau. Với rùa sulcata, mỗi con non nở ra là một con vật có thể nặng hàng chục ký và sống lâu hơn chính người cho nó ra đời.
Câu hỏi đầu ra: hỏi trước khi ghép cặp
Trước khi đặt hai con cạnh nhau, hãy viết ra câu trả lời cho từng câu hỏi dưới đây. Câu nào chưa trả lời được thì chưa nên làm.
- Ai sẽ nhận từng con non? Không phải "chắc sẽ có người hỏi", mà là tên người cụ thể, đã có chuồng, có kinh nghiệm, đồng ý từ trước.
- Nếu không ai nhận, mình có nuôi nổi tất cả không? Chuồng, đèn UVB, bộ điều nhiệt, thức ăn, tiền điện, chỗ đặt, thời gian dọn dẹp, nhân với số con non.
- Mình có chịu được chi phí thú y cho con cái? Kẹt trứng là cấp cứu, có thể cần phẫu thuật.
- Có bao nhiêu trứng không nở, con non dị tật, con non yếu? Mình sẽ xử lý thế nào một cách nhân đạo, có bác sĩ hỗ trợ không?
- Loài này có thuộc diện quản lý không? Với loài thuộc phụ lục CITES như trăn bóng, rùa sulcata, việc nhân nuôi và chuyển giao con non có thể cần đăng ký với cơ quan kiểm lâm.
- Thị trường đã thừa con vật này chưa? Các nhóm cứu hộ bò sát trên thế giới thường nhận nhiều con bị bỏ rơi thuộc chính những loài phổ biến nhất.
Cái giá con cái phải trả
Sinh sản không phải chuyện "tự nhiên nên vô hại". Con cái mang trứng phải dồn một lượng lớn canxi, đạm, mỡ để tạo trứng. Những rủi ro thường gặp:
- Hao canxi: dẫn tới bệnh chuyển hoá xương nếu khẩu phần và UVB không theo kịp.
- Kẹt trứng: trứng không ra được, là cấp cứu thú y.
- Ứ nang trứng ở một số thằn lằn: nang trứng phát triển mà không rụng, có thể cần can thiệp.
- Sụt cân, kiệt sức sau nhiều lứa liên tiếp, nhất là con cái còn non bị ghép cặp quá sớm.
- Bị thương khi giao phối: con đực cắn cổ, gáy là hành vi bình thường ở nhiều loài nhưng có thể gây vết thương.
Con cái còn nhỏ, chưa đủ cân, chưa đủ tuổi mà bị cho sinh sản là nguyên nhân phổ biến của các ca kẹt trứng và suy kiệt.
Pháp lý: không thuộc CITES chưa có nghĩa là muốn làm gì cũng được
Trăn bóng (Python regius), rùa sulcata (Centrochelys sulcata), kỳ nhông xanh (Iguana iguana), rùa chân đỏ (Chelonoidis carbonarius) thuộc Phụ lục II của CITES. Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES ở Việt Nam, việc nuôi và nhân nuôi những loài này gắn với yêu cầu nguồn gốc hợp pháp và có thể cần đăng ký cơ sở nuôi. Tắc kè da báo, rồng Úc, rắn ngô không thuộc phụ lục CITES nhưng vẫn cần nguồn gốc rõ ràng.
Quy định có thể thay đổi. Trước khi nghĩ tới chuyện nhân giống bất kỳ loài nào, hãy hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở.
Nhân giống để bán: vì sao bài này không khuyến khích
Trên mạng không thiếu lời mời "nuôi bò sát sinh sản kiếm thêm". Thực tế thường khác:
- Thị trường loài phổ biến dễ bão hoà. Khi nhiều người cùng cho sinh sản, con non bị đẩy giá xuống, dễ rơi vào tay người mua bốc đồng, không chuẩn bị, rồi bị bỏ rơi.
- Chi phí chăm con non chưa bán được cứ cộng dồn mỗi tháng.
- Việc chạy theo dòng màu (morph) đẹp dẫn tới cận huyết và những dòng gắn với dị tật thần kinh, như vấn đề "lắc đầu" đã được ghi nhận ở trăn bóng mang gen spider.
- Con vật nở ra không phải hàng hoá có thể cất vào kho chờ giá lên.
Người nuôi có trách nhiệm coi mỗi con non là một cam kết nhiều năm, không phải một khoản lãi.
Cách tránh sinh sản ngoài ý muốn
- Nuôi một con. Phần lớn bò sát cảnh phổ biến sống đơn độc, không cần bạn.
- Nuôi riêng chuồng nếu có cả đực và cái, kể cả "cho gặp một chút".
- Kiểm giới tính trước khi mua, nhờ bác sĩ thú y khi không chắc.
- Nhớ rằng con cái có thể trữ tinh: ở rắn và rùa, đã có ghi nhận con cái đẻ trứng có phôi sau một thời gian dài không gặp con đực. Con cái mới mua từ nơi nuôi chung có thể mang trứng có phôi.
- Trứng đã đẻ mà không định ấp: không ấp, xử lý hợp vệ sinh. Hỏi bác sĩ thú y nếu băn khoăn.
Nếu đã quyết định, hãy làm cho đúng
Nếu sau khi trả lời đủ các câu hỏi trên mà vẫn có lý do chính đáng (ví dụ phục vụ một chương trình bảo tồn, hoặc đã có danh sách người nhận cụ thể), hãy: đưa con cái đến bác sĩ thú y chuyên bò sát khám trước mùa, đảm bảo con cái đủ tuổi, đủ cân; chuẩn bị hộp đẻ, máy ấp có bộ điều nhiệt, chuồng cho từng con non trước khi trứng nở; và tìm hiểu quy định pháp lý. Các bài khác trong mục này giải thích từng bước ở mức phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho bò sát cảnh đẻ không?
Với phần lớn người nuôi tại nhà là không, trừ khi đã có người nhận cụ thể cho từng con non và đủ điều kiện chăm sóc. Một lứa có thể ra hàng chục con, mỗi con cần chuồng riêng và sống nhiều năm.
Nuôi một đực một cái chung chuồng được không?
Không nên nếu không có kế hoạch sinh sản. Con cái sẽ bị ép đẻ liên tục, dễ hao kiệt, kẹt trứng. Nuôi riêng chuồng là cách đơn giản để tránh.
Cho trăn bóng sinh sản có cần giấy phép không?
Trăn bóng thuộc Phụ lục II CITES, nên việc nuôi, nhân nuôi và chuyển giao gắn với quy định quản lý động vật hoang dã và có thể cần đăng ký. Quy định có thể thay đổi, hãy hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở.
Bò sát cái sinh sản có hại sức khoẻ không?
Có rủi ro: hao canxi, kẹt trứng, ứ nang trứng, sụt cân, bị thương khi giao phối. Con cái còn non hoặc thiếu cân càng dễ gặp vấn đề, nên cần bác sĩ thú y đánh giá trước.
Có nên nuôi bò sát sinh sản để bán kiếm tiền?
Không nên coi đây là nguồn thu. Thị trường loài phổ biến dễ thừa, chi phí nuôi con non cộng dồn, và con vật dễ rơi vào tay người mua thiếu chuẩn bị rồi bị bỏ rơi.
