Phân biệt đực cái ở bò sát dựa vào những dấu hiệu khác nhau theo loài: tắc kè da báo đực có hàng lỗ hình chữ V phía trước lỗ huyệt và hai chỗ phồng ở gốc đuôi; rồng Úc đực có hai chỗ phồng song song ở gốc đuôi; rùa đực thường có đuôi dài, dày hơn và lỗ huyệt xa thân hơn; còn rắn gần như không phân biệt được bằng mắt, cần người có kinh nghiệm hoặc bác sĩ thú y dùng que dò. Ở con non, mọi dấu hiệu đều kém tin cậy.
Vì sao người nuôi cần biết giới tính
Không phải để cho sinh sản. Biết giới tính giúp người nuôi:
- Tránh nhốt chung đực với cái ngoài ý muốn, dẫn tới trứng và con non không ai lo đầu ra.
- Tránh nhốt chung hai con đực của những loài đánh nhau quyết liệt như tắc kè da báo, rồng Úc.
- Chuẩn bị cho con cái: nhiều loài có con cái đẻ trứng dù không có con đực, cần hộp đẻ và theo dõi kẹt trứng.
- Hiểu hành vi: con đực vào mùa có thể bỏ ăn, hung hăng hơn, bò lang thang; biết giới tính thì đỡ lo nhầm sang bệnh.
Nhiều người mua "một cặp cho vui" rồi bất ngờ có hai chục quả trứng. Biết giới tính trước khi mua, hoặc chọn nuôi một con, là cách tránh rắc rối ngay từ đầu.
Tắc kè da báo
Tắc kè da báo (Eublepharis macularius) là loài dễ phân biệt nhất khi đã đủ lớn. Lật nhẹ con vật trên lòng bàn tay, nhìn vùng giữa hai chân sau, ngay trước lỗ huyệt:
- Con đực: một hàng lỗ nhỏ xếp hình chữ V, thường có chất sáp màu nâu vàng (lỗ trước huyệt); phía sau lỗ huyệt, ở gốc đuôi, có hai chỗ phồng rõ chứa cơ quan giao phối.
- Con cái: hàng chữ V mờ, lỗ nhỏ không có sáp hoặc gần như không thấy; gốc đuôi phẳng hơn.
Dấu hiệu thường rõ dần từ vài tháng tuổi; trước đó nhìn dễ nhầm. Một chiếc kính lúp nhỏ và ánh sáng tốt giúp nhiều. Không ép con vật nằm ngửa lâu; xem nhanh rồi trả về.
Thêm một điều thú vị: giới tính của tắc kè da báo phụ thuộc nhiệt độ ấp trứng. Nếu người bán ghi rõ trứng được ấp ở nhiệt độ nào, đó là gợi ý, nhưng chưa phải câu trả lời chắc chắn.
Rồng Úc
Rồng Úc (Pogona vitticeps) trưởng thành có những khác biệt khá rõ, nhưng con non thì khó.
| Dấu hiệu | Con đực | Con cái |
|---|---|---|
| Gốc đuôi (nhìn từ dưới, nâng đuôi nhẹ lên) | Hai chỗ phồng song song hai bên | Một chỗ phồng ở giữa, hoặc không rõ |
| Lỗ đùi (hàng lỗ mặt dưới đùi) | To, rõ, có thể có sáp | Nhỏ, mờ hơn |
| Đầu | Thường to, bè hơn | Thường thon hơn |
| Râu (vùng da dưới cằm) | Hay chuyển đen sẫm khi phô diễn | Ít khi đen đậm, có thể sẫm khi căng thẳng |
| Hành vi | Gật đầu nhanh, mạnh | Vẫy tay chậm (dấu hiệu phục tùng), gật đầu chậm |
Không dấu hiệu nào riêng lẻ là chắc chắn; nên nhìn tổng hợp. Lưu ý thêm: râu đen và gật đầu không chỉ là chuyện giới tính, cũng có thể là dấu hiệu căng thẳng, khó chịu với chuồng hoặc thấy con khác. Một số người dùng đèn pin chiếu qua gốc đuôi rồng Úc non để nhìn bóng cơ quan sinh dục; cách này có thể giúp nhưng dễ đọc sai.
Rắn: khó nhất, đừng tự làm
Rắn đực và rắn cái nhìn ngoài gần như giống nhau. Có vài gợi ý:
- Đuôi: tính từ lỗ huyệt về chóp, đuôi con đực thường dài hơn, dày hơn ở gốc rồi thon dần; con cái đuôi ngắn hơn, thon nhanh ngay sau lỗ huyệt. Cần so nhiều con cùng loài mới thấy rõ.
- Cựa: trăn có hai cựa nhỏ hai bên lỗ huyệt (dấu tích chân sau). Ở nhiều loài trăn, con đực có cựa to hơn, nhưng ở trăn bóng không đủ tin cậy.
Cách xác định chắc chắn là dò bằng que: đưa một que kim loại đầu tròn, bôi trơn, rất nhỏ vào túi cơ quan sinh dục ở gốc đuôi và đo độ sâu; ở con đực que đi sâu hơn hẳn. Một cách khác ở rắn non là ấn nhẹ gốc đuôi để cơ quan sinh dục lộ ra. Cả hai đều có thể gây tổn thương, chảy máu, nhiễm trùng nếu làm sai, vì vậy chỉ nên để bác sĩ thú y chuyên bò sát hoặc người có kinh nghiệm thật sự làm. Đừng tự thử theo video.
Rùa
Rùa là nhóm mà con non gần như không thể phân biệt, vì ở nhiều loài giới tính phụ thuộc nhiệt độ ấp và chỉ lộ đặc điểm khi đã lớn. Khi rùa đủ lớn:
| Dấu hiệu | Rùa đực thường | Rùa cái thường |
|---|---|---|
| Đuôi | Dài, dày ở gốc | Ngắn, nhỏ |
| Vị trí lỗ huyệt | Nằm xa mép mai, gần chóp đuôi | Gần mép mai, sát thân |
| Yếm (mai dưới) ở rùa cạn như sulcata | Hơi lõm vào ở phần sau | Phẳng |
| Khe hậu môn ở yếm | Mở rộng hơn | Hẹp hơn |
| Móng chân trước ở rùa tai đỏ | Rất dài | Ngắn |
| Kích thước ở rùa tai đỏ | Nhỏ hơn | Lớn hơn khi trưởng thành |
Ở rùa sulcata, các khác biệt chỉ rõ khi rùa đã đạt kích thước khá lớn; rùa nhỏ bằng bàn tay thì gần như đoán. Ở rùa tai đỏ, móng trước dài là dấu hiệu dễ thấy nhất ở con đực trưởng thành.
Những phương pháp khác
- Siêu âm, nội soi, X-quang: bác sĩ thú y có thể dùng để xác định giới tính hoặc phát hiện trứng, nang trứng ở con cái. Thường dùng khi cần thiết về sức khoẻ, như nghi kẹt trứng.
- Xét nghiệm di truyền: có ở một số nơi trên thế giới, ít phổ biến với người nuôi cá nhân.
- Đợi: với con non, cách an toàn nhất thường là nuôi riêng và đợi tới khi dấu hiệu rõ.
Những sai lầm hay gặp
- Kết luận quá sớm ở con non chỉ vài tuần tuổi, rồi nhốt chung "hai con cái" mà hoá ra một đực một cái.
- Chỉ dựa vào một dấu hiệu như râu đen ở rồng Úc hay kích thước con vật.
- Lật ngửa, giữ chặt con vật quá lâu để soi, làm con vật hoảng, có thể rụng đuôi ở tắc kè.
- Tự thử dò que hoặc ấn gốc đuôi rắn theo video trên mạng.
- Tin hoàn toàn vào lời người bán mà không tự kiểm khi con vật đủ lớn.
Khi đã biết giới tính: nên làm gì
Nếu nuôi một con cái, chuẩn bị tinh thần là nó có thể đẻ trứng không phôi, nhất là tắc kè da báo, rồng Úc, rùa. Nếu nuôi một đực một cái, hãy nuôi riêng chuồng trừ khi đã trả lời được câu hỏi "trứng nở ra thì ai nhận, ai nuôi". Nếu nuôi hai đực, tuyệt đối không nhốt chung các loài có tính lãnh thổ. Và nếu chưa chắc, hỏi bác sĩ thú y trong lần khám định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tắc kè da báo đực và cái?
Nhìn vùng trước lỗ huyệt: con đực có hàng lỗ hình chữ V rõ, thường có sáp, và hai chỗ phồng ở gốc đuôi; con cái hàng lỗ mờ, gốc đuôi phẳng hơn. Dấu hiệu rõ dần từ vài tháng tuổi.
Rồng Úc đực và cái khác nhau thế nào?
Con đực thường có hai chỗ phồng song song ở gốc đuôi, lỗ đùi to rõ, đầu bè hơn và hay đen râu, gật đầu mạnh. Con cái có một chỗ phồng ở giữa hoặc không rõ, hay vẫy tay chậm. Nên nhìn tổng hợp nhiều dấu hiệu.
Có tự xác định giới tính rắn được không?
Rất khó bằng mắt. Cách chắc chắn là dò bằng que, nhưng làm sai có thể gây tổn thương, nên chỉ để bác sĩ thú y hoặc người có kinh nghiệm thật sự làm.
Rùa tai đỏ đực hay cái nhìn ở đâu?
Rùa tai đỏ đực trưởng thành có móng chân trước rất dài, đuôi dài và dày, lỗ huyệt nằm xa mép mai; con cái lớn hơn, móng ngắn, đuôi ngắn. Rùa còn nhỏ thì khó phân biệt.
Bò sát con có phân biệt được đực cái không?
Ở phần lớn loài, con non chưa lộ dấu hiệu đáng tin. Cách an toàn là nuôi riêng và đợi đến khi con vật đủ lớn, hoặc nhờ bác sĩ thú y kiểm tra khi cần thiết.
