Có. Nhiều loài bò sát cái đẻ trứng dù chưa từng gặp con đực, giống như gà mái đẻ trứng không cần gà trống. Hay gặp nhất ở tắc kè da báo, rồng Úc, tắc kè mào và các loài rùa như rùa tai đỏ, rùa cạn. Trứng không phôi sẽ không nở, nhưng con cái vẫn tốn canxi để tạo trứng và vẫn có nguy cơ kẹt trứng, nên người nuôi con cái đơn lẻ cũng cần chuẩn bị chỗ đẻ và theo dõi sức khoẻ.
Vì sao không có con đực vẫn đẻ trứng
Ở bò sát đẻ trứng, buồng trứng của con cái trưởng thành phát triển nang trứng theo chu kỳ, chịu tác động của tuổi, cân nặng, mùa, nhiệt độ và độ dài ngày. Khi nang đủ lớn, chúng rụng, đi xuống ống dẫn trứng, được bọc vỏ và đẻ ra. Quá trình này không cần tín hiệu từ con đực. Con đực chỉ quyết định trứng có được thụ tinh hay không.
Con cái được nuôi đủ ăn, đủ nhiệt quanh năm trong nhà, không có mùa đói hay mùa lạnh rõ rệt như ngoài tự nhiên, đôi khi còn đẻ nhiều hơn so với ngoài hoang dã. Đây là một lý do khiến con cái nuôi đơn lẻ vẫn có thể đẻ vài lứa mỗi năm.
Loài nào hay gặp
| Loài | Mức độ hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Thường gặp | Mỗi lần thường hai trứng, có thể lặp lại nhiều lần trong mùa |
| Rồng Úc | Rất thường gặp | Lứa lớn, đòi hỏi nhiều canxi; có nguy cơ ứ nang trứng |
| Tắc kè mào | Thường gặp | Hai trứng mỗi lứa |
| Kỳ nhông xanh | Thường gặp ở con cái trưởng thành | Lứa rất lớn, rủi ro cao khi thiếu chỗ đẻ |
| Rùa tai đỏ, rùa cạn | Thường gặp | Cần chỗ đất để đào ổ, nếu không có thể thả trứng xuống nước hoặc giữ trứng lại |
| Rắn ngô | Có thể gặp | Ít hơn thằn lằn |
| Trăn bóng | Hiếm khi không qua giao phối | Nếu đẻ, cần nghĩ tới khả năng đã giao phối trước đó |
Dấu hiệu con cái sắp đẻ
- Bụng to, nặng phần sau. Ở tắc kè da báo có thể nhìn thấy hai khối hình bầu dục màu hồng trắng qua da bụng mỏng.
- Đào bới liên tục, đi lại không yên, cào góc chuồng, cố leo ra ngoài.
- Giảm ăn hoặc bỏ ăn trong những ngày cuối.
- Nằm nhiều ở điểm nóng, hoặc ngược lại, tìm chỗ mát ẩm.
- Rùa ở lâu trên cạn, rùa nước bỏ nước lên bờ, dùng chân sau đào.
- Cân tăng dần trong vài tuần trước khi đẻ, rồi giảm hẳn sau khi đẻ.
Khi thấy những dấu hiệu này, việc cần làm là đặt hộp đẻ phù hợp loài. Chuẩn bị chỗ đẻ và nhận biết kẹt trứng được trình bày ở bài riêng về hộp đẻ; với rùa, xem bài về chỗ đào ổ.
Phân biệt trứng có phôi và không phôi
Khi con cái chưa từng gặp con đực (và không có khả năng trữ tinh từ trước), trứng gần như chắc chắn không phôi. Nhìn bằng mắt:
| Đặc điểm | Trứng không phôi thường | Trứng có phôi thường |
|---|---|---|
| Vỏ | Mềm, nhăn, dễ móp, màu vàng nhạt hoặc ố | Trắng, căng, chắc khi mới đẻ (với thằn lằn và rắn: vỏ dai như da) |
| Sau vài ngày | Xẹp, vàng, mốc | Giữ dáng, có thể lớn nhẹ |
| Soi đèn pin | Màu vàng đều, không có mạch máu | Sau một thời gian ấp thấy mạch máu đỏ hồng |
Có trường hợp trứng không phôi vẫn trông khá đẹp trong vài ngày đầu. Nếu không định ấp, không cần soi hay chờ.
Hai hiện tượng làm người nuôi bất ngờ
Trữ tinh
Ở nhiều loài rắn và rùa, con cái có thể trữ tinh trùng trong ống dẫn trứng một thời gian dài sau lần giao phối. Đã có ghi nhận con cái đẻ trứng có phôi sau nhiều tháng, thậm chí lâu hơn, không gặp con đực. Nghĩa là một con cái mới mua từ nơi nuôi chung đực cái có thể đẻ trứng nở ra con.
Trinh sản không bắt buộc
Trinh sản là hiện tượng con cái tạo ra con non mà không cần tinh trùng. Ở bò sát, hiện tượng này đã được ghi nhận ở một số loài rắn (trong đó có vài loài trăn và boa), rồng Komodo và một số thằn lằn. Nó rất hiếm ở các loài cảnh phổ biến và không phải điều người nuôi nên chờ đợi. Phần lớn trứng của con cái nuôi đơn lẻ là trứng không phôi.
Làm gì với trứng không phôi
- Lấy ra khỏi chuồng sau khi con cái đã đẻ xong cả lứa và rời khỏi chỗ đẻ, để không làm nó căng thẳng.
- Không cần ấp. Trứng không phôi sẽ mốc và bốc mùi.
- Đeo găng hoặc rửa tay kỹ sau khi chạm vào trứng, vì vỏ trứng có thể mang vi khuẩn như Salmonella.
- Bỏ đi hợp vệ sinh: gói kín, bỏ vào rác. Không ăn, không cho thú cưng khác ăn.
- Đếm số trứng và ghi sổ, so với các lứa trước. Nếu số trứng ít hơn thường lệ mà bụng vẫn còn to, có thể còn trứng bên trong.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Con cái đẻ trứng là nó đang muốn có bạn, phải mua con đực": không đúng. Đẻ trứng là chu kỳ sinh lý, không phải dấu hiệu cô đơn. Mua thêm con đực chỉ đổi trứng không phôi thành trứng có phôi, kéo theo câu hỏi đầu ra.
- "Đẻ trứng không phôi thì vô hại": sai. Cơ thể con cái vẫn tốn canxi và vẫn có thể kẹt trứng như thường.
- "Đẻ xong là xong, không cần theo dõi": cần đếm trứng và cân con cái để biết đã đẻ hết chưa.
- "Trứng không phôi ấp lâu rồi cũng nở": không bao giờ, trứng chỉ mốc và bốc mùi.
- "Con cái cứ đẻ hoài là do ăn nhiều quá, phải bỏ đói": không tự cắt khẩu phần con cái đang mang trứng. Điều chỉnh thế nào phải hỏi bác sĩ.
Chăm con cái trước và sau khi đẻ
Dù trứng không phôi, cơ thể con cái vẫn phải bỏ ra lượng canxi, đạm như khi làm trứng thật. Vì vậy:
- Canxi và UVB đúng: giữ lịch rắc canxi, đèn UVB còn hạn. Nhờ bác sĩ thú y tư vấn có cần điều chỉnh trong mùa đẻ không, đừng tự tăng liều.
- Nước sạch luôn sẵn: mất nước làm tăng nguy cơ kẹt trứng.
- Cho ăn lại sau khi đẻ xong, con cái thường đói và cần bù lại.
- Cân trước và sau: sụt cân nhiều sau đẻ cần được bác sĩ xem.
- Theo dõi đẻ không trọn: đẻ một phần lứa rồi dừng, vẫn rặn, vẫn bụng to là dấu hiệu nên đi khám gấp.
Một số con cái đẻ quá nhiều lứa mỗi năm đến mức suy kiệt. Trong những trường hợp đó, bác sĩ thú y có thể tư vấn điều chỉnh điều kiện nuôi hoặc can thiệp y khoa. Đây là quyết định chuyên môn cần bàn với bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo cái nuôi một mình có đẻ trứng không?
Có thể. Tắc kè da báo cái trưởng thành thường đẻ trứng không phôi dù không có con đực, mỗi lần hai trứng và có thể lặp lại nhiều lần. Cần chuẩn bị hộp đẻ ẩm và giữ canxi đầy đủ.
Trứng bò sát không có trống có nở không?
Không. Trứng không được thụ tinh sẽ không nở dù ấp đúng nhiệt. Ngoại lệ là con cái từng giao phối trước đó và trữ tinh, hoặc hiện tượng trinh sản rất hiếm ở một số loài.
Làm sao biết trứng bò sát có phôi?
Trứng có phôi thường trắng, căng, giữ dáng; sau một thời gian ấp, soi đèn thấy mạch máu đỏ hồng. Trứng không phôi thường vàng, mềm, xẹp và mốc sau vài ngày.
Rùa tai đỏ cái nuôi một mình có đẻ trứng không?
Có. Rùa tai đỏ cái trưởng thành có thể đẻ trứng không phôi và cần một chỗ đất ẩm để đào ổ. Không có chỗ đẻ, rùa có thể thả trứng xuống nước hoặc giữ trứng lại, dẫn tới kẹt trứng.
Trứng không phôi xử lý thế nào?
Lấy ra sau khi con cái đẻ xong, gói kín bỏ rác, rửa tay hoặc đeo găng khi chạm vào. Đếm số trứng và ghi sổ để phát hiện khi con cái đẻ không trọn lứa.
