Nền chuồng nên chọn theo nhu cầu độ ẩm và thói quen của từng loài: giấy hoặc khăn giấy cho chuồng cách ly và con đang ốm, hỗn hợp đất – cát cho loài sa mạc như rồng Úc và tắc kè da báo, xơ dừa hoặc vỏ cây cho loài cần ẩm như trăn bóng, vụn gỗ cứng (không phải gỗ thông, gỗ tuyết tùng) cho rắn ngô. Cát dùng cho tắc kè da báo vẫn còn tranh cãi: một phía lo nuốt cát gây tắc ruột, phía kia cho rằng nền tự nhiên dùng đúng cách thì ít rủi ro. Cát canxi bán sẵn thì nên tránh.
Nền chuồng làm những việc gì
Lớp nền không chỉ để lót cho sạch. Nó làm năm việc, và mỗi loại nền làm tốt một vài việc:
- Giữ hoặc thoát ẩm. Xơ dừa giữ nước lâu; cát khô thoát nhanh.
- Cho phép đào. Thằn lằn lưỡi xanh, rùa cạn, tắc kè da báo cái sắp đẻ đều cần đào.
- Tạo bám chân. Bề mặt quá trơn làm con vật khó đi, nhất là con non.
- Thấm chất thải và mùi.
- Dẫn và giữ nhiệt ở điểm nóng.
Các loại nền phổ biến
| Loại nền | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Giấy báo, khăn giấy, giấy lót | Rẻ, sạch, dễ thấy phân, dễ thay | Không đào được, nhìn trơ trọi, không giữ ẩm | Chuồng cách ly, con ốm, con non mới về |
| Thảm lót nhân tạo | Dùng lại được | Khó vệ sinh triệt để, dễ móc móng, vi khuẩn bám | Ít được khuyên hiện nay |
| Gạch men, đá lát | Dễ lau, giữ nhiệt tốt ở điểm nóng | Cứng, không đào được | Lớp mặt ở điểm phơi, kết hợp nền khác |
| Hỗn hợp đất mặt sạch và cát | Đào được, giữ hình hang, gần tự nhiên | Nặng, phải chọn đất sạch không phân bón | Rồng Úc, tắc kè da báo, thằn lằn lưỡi xanh, rùa cạn |
| Xơ dừa (mụn dừa, sợi dừa) | Giữ ẩm rất tốt, tơi xốp | Ẩm quá dễ nấm mốc nếu thiếu thông gió; bụi khi khô | Trăn bóng, tắc kè mào, chuồng nhiệt đới |
| Vỏ cây, vụn gỗ cứng | Thấm tốt, giữ hình, nhìn tự nhiên | Mảnh to có thể bị nuốt khi rắn ăn trên nền | Rắn ngô, trăn bóng |
| Rêu | Giữ ẩm cục bộ | Ẩm lâu dễ thối | Hộp ẩm, phủ mặt chuồng ẩm |
Những loại nền nên tránh
- Gỗ thông, gỗ tuyết tùng (dạng dăm bào thơm): chứa tinh dầu dễ bay hơi, được cho là gây kích ứng hô hấp và da ở bò sát. Giới nuôi khuyên tránh hẳn.
- Cát canxi bán sẵn: quảng cáo là "ăn vào cũng được", nhưng nhiều người nuôi và bác sĩ thú y lo ngại con vật cố tình liếm ăn vì có vị khoáng, cát vón cục trong ruột. Hơn nữa, nhiều loại có phẩm màu.
- Hạt nhỏ dạng thức ăn (cám, hạt kê, vỏ trấu): hút ẩm, mốc, nuôi mạt và mọt.
- Đất trồng cây có phân bón, chất giữ ẩm dạng hạt: hạt trắng (đá trân châu) hoặc hạt giữ nước có thể bị nuốt; phân bón hoá học không an toàn.
- Đất, cát lấy ngoài trời mà không xử lý: có thể chứa thuốc trừ sâu, ký sinh, côn trùng lạ, mảnh thuỷ tinh. Nếu dùng, phải sàng và phơi hoặc nung cho sạch.
Tranh cãi về cát cho tắc kè da báo
Đây là chủ đề được cãi nhau nhiều nhất trong giới nuôi tắc kè da báo, và đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Trình bày cả hai phía để người đọc tự cân nhắc:
Phía lo ngại cát
- Tắc kè da báo săn mồi bằng cách lao tới và ngoạm, dễ nuốt kèm hạt nền. Tích lâu ngày có thể gây tắc ruột, một ca cấp cứu cần bác sĩ thú y.
- Con non, con yếu, con thiếu canxi được cho là dễ ăn nền hơn.
- Ngoài tự nhiên, tắc kè da báo sống chủ yếu trên đất đá cứng, sỏi, đất nén ở vùng bán khô hạn Nam Á, không phải trên cồn cát mịn. Vì vậy cát mịn rời không hẳn là "tự nhiên" với loài này.
Phía ủng hộ nền tự nhiên
- Một con vật khoẻ, đủ nhiệt để tiêu hoá, đủ canxi thường đào thải được lượng nhỏ hạt nền nuốt phải. Nhiều ca tắc ruột có nguyên nhân gốc là nhiệt thấp, mất nước hoặc bệnh, cát chỉ là yếu tố đi kèm.
- Nền đào được cho phép hành vi tự nhiên, tăng vận động, và con cái có chỗ đẻ.
- Hỗn hợp đất – cát nén chặt khi hơi ẩm thì ít hạt rời bay lên mồi hơn cát khô thuần.
Cách dung hoà nhiều người chọn
- Dùng hỗn hợp đất mặt sạch và cát (thường khoảng hai phần đất một phần cát hoặc tương tự) thay vì cát mịn thuần.
- Đặt phiến đá phẳng hoặc gạch ở chỗ cho ăn, hoặc cho ăn bằng bát có thành đứng để mồi không chạy lên nền.
- Con non, con mới về, con đang yếu: dùng giấy cho tới khi ổn định.
- Bảo đảm nhiệt điểm nóng đúng và đủ nước, vì đây là phần phòng tắc ruột quan trọng nhất.
Độ dày nền và cách bố trí
Độ dày nền tuỳ mục đích:
- Nền giấy: một lớp, thay khi bẩn.
- Nền đất – cát cho loài đào: thường vài phân đến cả chục phân, đủ để con vật đào được chỗ nằm. Với thằn lằn lưỡi xanh, rùa cạn, nhiều người làm lớp dày hơn.
- Nền trên tấm sưởi đáy: không quá dày, vì nhiệt tích lại dưới đáy có thể gây bỏng khi con vật đào chạm kính.
Có thể chia chuồng thành vùng: phần khô dưới đèn sưởi, phần ẩm hơn ở đầu mát với xơ dừa hay rêu. Cách này tạo dải độ ẩm song song với dải nhiệt, hữu ích cho thằn lằn lưỡi xanh hay trăn bóng.
Vệ sinh và thay nền
- Dọn phân và urate (cục trắng) hằng ngày bằng xẻng nhỏ hoặc găng tay, bỏ cả phần nền dính.
- Thay toàn bộ nền định kỳ: thời gian tuỳ loại nền và mật độ; nền giấy thay thường xuyên, nền đất – cát thay khi có mùi hoặc ẩm mốc. Chuồng sinh học (bioactive) là trường hợp riêng, có hệ sinh vật dọn dẹp.
- Mùa nồm miền Bắc, nền đất và xơ dừa dễ mốc trắng. Tăng thông gió, giảm phun, bỏ ngay phần mốc.
- Rửa tay sau khi đụng nền, kể cả có đeo găng. Nền chuồng có thể chứa vi khuẩn như Salmonella.
Góc nhìn hôm nay: nền là một phần của chăm sóc
Không có loại nền "tốt nhất cho mọi loài", và cũng không có nền nào tự nó gây bệnh hay tự nó bảo vệ con vật. Nền đúng đi cùng nhiệt đúng, ẩm đúng, canxi đủ. Khi đọc một lời khuyên tuyệt đối kiểu "cát giết tắc kè" hay "nền giấy là ngược đãi", hãy hỏi lại: trong điều kiện nào? Muốn tìm hiểu thêm, tài liệu chăm sóc từng loài của các hội bò sát và bác sĩ thú y bò sát có phần nền chuồng được cập nhật theo hiểu biết mới.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo có nên dùng cát làm nền không?
Còn tranh cãi. Một phía lo tắc ruột do nuốt cát, phía kia cho rằng con khoẻ, đủ nhiệt thì ít rủi ro. Cách dung hoà phổ biến là dùng hỗn hợp đất – cát thay cát mịn thuần, cho ăn trên đá phẳng hoặc trong bát, và dùng giấy cho con non, con yếu.
Cát canxi có an toàn cho bò sát không?
Giới nuôi phần lớn khuyên tránh. Vị khoáng có thể khiến con vật liếm ăn nhiều hơn, cát vón trong ruột. Nhiều loại còn có phẩm màu. Bổ sung canxi nên qua thức ăn, không qua nền.
Nền chuồng cho trăn bóng nên dùng gì?
Loại giữ ẩm tốt như xơ dừa, vỏ cây hoặc vụn gỗ cứng, hoặc trộn chúng với nhau. Tránh gỗ thông và gỗ tuyết tùng. Cần thông gió đủ để nền ẩm mà không mốc.
Bao lâu thay nền chuồng bò sát một lần?
Dọn phân và chỗ bẩn hằng ngày. Thay toàn bộ nền khi có mùi, ẩm mốc hoặc định kỳ tuỳ loại nền: giấy thay thường xuyên, đất – cát thay thưa hơn. Chuồng sinh học có sinh vật dọn dẹp nên ít phải thay.
Lấy đất ngoài vườn làm nền chuồng được không?
Được nếu xử lý kỹ: sàng bỏ đá, rác, phơi hoặc nung cho khô sạch, bảo đảm không có phân bón, thuốc trừ sâu. Đất ngoài trời có thể mang ký sinh và côn trùng lạ nên nhiều người chọn đất mặt sạch đóng bao.
