Bộ đo cơ bản cho chuồng bò sát gồm: nhiệt kế điện tử có đầu dò (đo không khí ở vùng ấm và vùng mát, tốt nhất có ghi mức cao nhất – thấp nhất), súng đo nhiệt hồng ngoại (đo bề mặt điểm phơi, mặt nền), và ẩm kế điện tử. Nhiệt kế kim dán kính bán kèm chuồng thường sai lệch và chỉ đo đúng chỗ nó dán, không nên dựa vào. Dụng cụ nào cũng nên kiểm tra độ chính xác định kỳ.
Vì sao "sờ thấy ấm" là không đủ
Da tay người cảm nhận nhiệt rất kém chính xác, và còn bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ tay lúc đó. Một mặt đá 45°C và một mặt đá 35°C, tay chạm nhanh đều thấy "nóng". Nhưng với rồng Úc, 35°C là thiếu, 45°C là có nguy cơ bỏng với con trưởng thành nằm lâu. Với tắc kè mào, khác biệt giữa 26°C và 30°C là khác biệt giữa thoải mái và nguy hiểm.
Mọi khuyến cáo nhiệt độ cho bò sát đều đi kèm câu "đo bằng nhiệt kế, đừng đoán". Bài này bàn cách đo cho đúng.
Nhiệt kế kim dán kính: vì sao nên bỏ
Loại nhiệt kế tròn có kim, dán lên vách kính, hay đi kèm chuồng mua sẵn. Vấn đề:
- Sai số lớn. Nhiều chiếc lệch vài độ ngay từ khi mới mua, và càng lệch theo thời gian.
- Đo nhiệt mặt kính, không phải nhiệt không khí ở chỗ con vật nằm, càng không phải nhiệt bề mặt đá.
- Không có bộ nhớ, nên không biết đêm qua nhiệt xuống thấp đến đâu.
Nếu đã có, có thể giữ làm vật tham khảo phụ, nhưng mọi quyết định chỉnh nhiệt nên dựa vào dụng cụ khác.
Nhiệt kế điện tử có đầu dò
Thân máy có màn hình đặt ngoài chuồng, dây dẫn tới một đầu dò kim loại đặt trong chuồng. Đây là dụng cụ đo nhiệt không khí chủ lực.
Tính năng nên có
- Ghi nhớ cao nhất – thấp nhất (min/max). Rất quý ở Việt Nam: bạn biết nhiệt lúc rét nhất trong đêm hay nóng nhất buổi trưa khi đi làm vắng nhà.
- Hai đầu dò hoặc hai máy: một cho vùng ấm, một cho vùng mát.
- Báo động khi vượt ngưỡng, hoặc loại kết nối báo lên điện thoại.
Đặt đầu dò ở đâu
Đặt ở tầm cao con vật thường nằm: tắc kè da báo sát nền, rồng Úc ngang lưng khi nằm trên đá phơi, tắc kè mào ở tầng cành giữa và trên. Không treo đầu dò tận nóc chuồng rồi tin rằng nền cũng vậy. Không để đầu dò bị đèn chiếu trực tiếp. Cố định để con vật không kéo lệch.
Lưu ý: đầu dò của bộ điều nhiệt là để điều khiển, không phải để kiểm tra. Nên có nhiệt kế độc lập để đối chiếu; nếu bộ điều nhiệt hiển thị sai, bạn mới phát hiện được.
Súng đo nhiệt hồng ngoại
Súng bắn tia đo nhiệt bề mặt từ xa, cho kết quả trong một giây. Đây là dụng cụ duy nhất đo được nhiệt mặt đá phơi, mặt nền trên tấm sưởi, nhiệt lưng con vật. Nhưng phải hiểu giới hạn của nó:
- Chỉ đo bề mặt, không đo nhiệt không khí. Súng chĩa vào không khí sẽ đọc nhiệt của bề mặt phía sau.
- Không đo xuyên kính. Bắn qua cửa kính là đo nhiệt mặt kính. Phải mở cửa chuồng.
- Vùng đo rộng ra theo khoảng cách. Súng có tỉ lệ khoảng cách – vùng đo (in trên máy); đứng xa thì vòng đo to, trộn cả chỗ nóng chỗ mát. Đứng gần điểm cần đo.
- Bề mặt bóng, kim loại đọc sai nhiều. Đá, gỗ, đất, da bò sát đọc khá chuẩn.
- Chấm laser để ngắm chỉ là dấu chỉ hướng; không chĩa vào mắt người hay mắt con vật.
Cách dùng hay: đo vài điểm theo hàng ngang từ đầu nóng sang đầu mát để vẽ ra "bản đồ nhiệt" mặt nền của chuồng mình. Làm vào buổi sáng, buổi trưa và tối trong vài ngày, bạn sẽ biết chuồng thay đổi ra sao.
Ẩm kế
Độ ẩm sai là nguyên nhân của nhiều vấn đề: lột da kẹt khi quá khô, nấm da và viêm hô hấp khi quá ẩm, ngột ngạt. Ẩm kế kim cũng mắc cùng bệnh như nhiệt kế kim: sai lệch lớn. Nên dùng ẩm kế điện tử, thường gộp chung với nhiệt kế.
Mức ẩm tham khảo phổ biến
| Loài | Độ ẩm không khí tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Khoảng 30–40% | Có hộp ẩm riêng cho lúc lột da |
| Rồng Úc | Khoảng 30–40% | Ẩm cao kéo dài dễ gây vấn đề hô hấp, da |
| Rắn ngô | Khoảng 40–60% | Tăng nhẹ khi sắp lột |
| Trăn bóng | Khoảng 50–60% | Có thể tăng thêm khi lột |
| Tắc kè mào | Khoảng 50–60% nền, lên cao sau khi phun sương | Cần chu kỳ ẩm – khô, không ẩm liên tục |
| Thằn lằn lưỡi xanh | Khoảng 40–60%, tuỳ loài | Loài gốc Indonesia cần ẩm hơn loài gốc Úc |
Tuỳ cá thể và mùa. Đặc biệt ở Việt Nam, độ ẩm phòng thay đổi rất mạnh: tháng nồm miền Bắc có ngày độ ẩm không khí gần bão hoà, còn mùa hanh khô hay phòng máy lạnh chạy cả ngày thì khô. Chuồng của loài ưa khô vào mùa nồm cần thông gió nhiều hơn; chuồng của loài ưa ẩm trong phòng máy lạnh cần phun hoặc che bớt lưới.
Kiểm tra độ chính xác của dụng cụ
Nhiệt kế
Cách đơn giản: so nhiều dụng cụ với nhau ở cùng một chỗ. Nếu có một nhiệt kế đáng tin (ví dụ nhiệt kế dùng trong bếp loại tốt), dùng nó làm chuẩn. Một cách khác là cốc nước đá đập nhỏ trộn ít nước, khuấy đều vài phút: hỗn hợp này ở gần 0°C, đầu dò nhúng vào nên đọc xấp xỉ 0°C.
Ẩm kế: thử với muối
Thí nghiệm phổ biến: trộn muối ăn với vài giọt nước thành hỗn hợp sệt như cát ướt (muối vẫn còn hạt, không tan hết), cho vào nắp chai, đặt cùng ẩm kế vào một túi kín hoặc hộp kín, để ở nhiệt phòng ổn định khoảng nửa ngày đến một ngày. Không khí trong hộp sẽ tiến về khoảng 75%. Ẩm kế đọc lệch bao nhiêu so với 75% thì bạn biết sai số của nó, trừ đi khi đọc.
Ghi chép: dụng cụ đo chỉ có ích khi có sổ
Người nuôi kỹ tính giữ một bảng đơn giản dán cạnh chuồng hoặc trong điện thoại:
- Ngày, giờ; nhiệt điểm phơi (súng đo), vùng ấm và vùng mát (đầu dò), mức thấp nhất đêm qua (min/max), độ ẩm.
- Thời tiết ngoài trời hôm đó (rét, nồm, nóng).
- Con vật ăn hay không, thải phân, lột da, cân nặng hằng tuần.
Sau một mùa, bảng này cho bạn biết chính xác chuồng mình phản ứng thế nào với thời tiết, và rất hữu ích khi phải đưa con vật đi bác sĩ thú y chuyên bò sát: bác sĩ hầu như luôn hỏi về nhiệt, ẩm, đèn.
Góc nhìn hôm nay: đo là cách nghe con vật
Bò sát ít biểu hiện khi không thoải mái cho tới khi đã muộn. Dụng cụ đo cho ta biết điều nó không nói được. Một bộ gồm nhiệt kế đầu dò có min/max, súng hồng ngoại và ẩm kế điện tử là khoản đầu tư nhỏ so với tuổi thọ 15–20 năm của nhiều loài. Nếu muốn đo cả tia UVB, có máy đo chỉ số UVI dành cho bò sát; các nhóm nuôi thường chia nhau dùng chung vì giá cao.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi bò sát cần những dụng cụ đo nào?
Tối thiểu là nhiệt kế điện tử có đầu dò (tốt nhất có ghi cao nhất – thấp nhất), súng đo nhiệt hồng ngoại để đo bề mặt điểm phơi và ẩm kế điện tử. Nhiệt kế kim dán kính thường sai lệch nên không nên dựa vào.
Súng đo nhiệt hồng ngoại có đo được nhiệt không khí không?
Không. Súng hồng ngoại chỉ đo nhiệt bề mặt nơi nó chĩa vào, và không đo xuyên kính. Nhiệt không khí phải đo bằng nhiệt kế đầu dò đặt ở tầm con vật nằm.
Làm sao biết ẩm kế có chính xác không?
Thử với muối: trộn muối ăn với ít nước thành hỗn hợp sệt, để cùng ẩm kế trong hộp kín khoảng nửa ngày đến một ngày. Không khí sẽ tiến về khoảng 75%; độ lệch so với 75% là sai số của ẩm kế.
Đặt nhiệt kế ở đâu trong chuồng bò sát?
Ở tầm cao con vật thường nằm, một đầu dò ở vùng ấm và một ở vùng mát. Không để đầu dò bị đèn chiếu trực tiếp, không treo ở nóc chuồng rồi suy ra nhiệt mặt nền.
Độ ẩm cho tắc kè da báo bao nhiêu là đủ?
Mức tham khảo phổ biến là khoảng 30–40% cho không khí chung, kèm một hộp ẩm lót rêu hoặc xơ dừa ẩm cho lúc lột da. Mùa nồm cần tăng thông gió để chuồng không ẩm quá lâu.
