Bò sát uống nước theo ba kiểu: uống từ bát (rắn, trăn, tắc kè da báo, thằn lằn lưỡi xanh), liếm giọt nước đọng trên lá và vách (tắc kè mào và các loài sống trên cây), và lấy nước chủ yếu qua thức ăn kèm uống khi thấy nước chuyển động (rồng Úc). Vì vậy, có loài chỉ cần bát nước sạch thay hằng ngày, có loài bắt buộc phải phun sương. Rùa cạn còn uống khi được ngâm trong chậu nước nông. Dấu hiệu thiếu nước gồm mắt lõm, da nhăn, nước bọt dính và chất thải trắng (urate) cứng.
Bò sát mất nước thế nào
Bò sát không đổ mồ hôi như người, nhưng vẫn mất nước qua hơi thở, qua da và qua chất thải. Ở chuồng có đèn sưởi, không khí quanh điểm phơi khô và nóng, nước mất nhanh hơn. Mùa hanh khô miền Bắc, phòng máy lạnh chạy cả ngày hay đợt nắng nóng gió Lào ở miền Trung đều làm tăng nhu cầu nước.
Bò sát có cách thải nước tiết kiệm: thay vì nước tiểu lỏng như thú, phần lớn thải ra một cục trắng gọi là urate (acid uric), cùng ít nước. Màu và độ cứng của urate là một trong những chỉ báo tốt nhất về tình trạng nước của con vật.
Ba kiểu uống nước theo loài
| Loài | Uống chủ yếu từ | Cần làm gì |
|---|---|---|
| Rắn ngô, trăn bóng, rắn vua | Bát nước | Bát nặng, đủ to để rắn ngâm mình nếu muốn, thay nước hằng ngày |
| Tắc kè da báo | Bát nước nông | Bát nông, thay hằng ngày; hộp ẩm cho lúc lột |
| Thằn lằn lưỡi xanh | Bát nước | Bát nặng, khó lật vì loài này hay đào và ủi |
| Rồng Úc | Thức ăn (rau), giọt nước chuyển động | Rau tươi hằng ngày; bát nước nông; phun nhẹ lên rau hoặc nhỏ giọt |
| Tắc kè mào | Liếm giọt nước trên lá, vách | Phun sương mỗi ngày, thường buổi tối; có thể đặt bát nhỏ |
| Rùa cạn | Ngâm và uống trong chậu nông | Chậu nước nông vừa tầm, ngâm định kỳ, nhất là con non |
Rồng Úc là loài gây bối rối nhất: nhiều con không nhận ra nước đứng yên trong bát. Ngoài tự nhiên ở vùng khô hạn, chúng lấy phần lớn nước từ thực vật và liếm giọt mưa, sương. Vì vậy với rồng Úc, rau tươi rửa còn hơi ẩm là nguồn nước chính, bát nước là phụ.
Bát nước: chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua
- Thay nước hằng ngày và cọ bát vài lần mỗi tuần. Lớp nhớt trơn trên thành bát là màng vi khuẩn, chỉ đổ nước mới vào thì không hết.
- Rắn hay đi vệ sinh vào bát nước. Thấy bẩn là thay ngay, rửa bát.
- Độ sâu hợp cỡ con vật. Con non, thằn lằn nhỏ có thể chết đuối trong bát sâu thành dốc. Dùng bát nông hoặc đặt viên đá nhỏ làm bậc.
- Đặt ở vùng mát hoặc giữa chuồng, không đặt ngay dưới đèn sưởi: nước bốc hơi nhanh, tăng ẩm cục bộ, và nước ấm dễ thiu.
- Bát nặng để không bị lật làm ướt nền.
Dùng nước gì
Nhiều người nuôi dùng nước máy để qua đêm cho bay bớt mùi clo, nước đã lọc, hoặc nước đóng chai. Nước máy ở nhiều nơi tại Việt Nam có mùi clo khá rõ; một số bò sát có vẻ kém hứng thú với nước có mùi. Không cần pha thêm vitamin hay thuốc vào nước uống trừ khi bác sĩ thú y chỉ định, vì khó kiểm soát liều và nước pha dễ hỏng.
Phun sương: khi nào cần, phun bao nhiêu
Phun sương có hai mục đích: cấp nước uống cho loài liếm giọt và tạo độ ẩm tạm thời. Hai mục đích này hay bị lẫn.
Tắc kè mào và loài sống trên cây
Phun mỗi ngày, thường vào buổi tối khi chúng bắt đầu hoạt động, đủ để lá và vách đọng giọt nước. Sau đó chuồng nên khô dần trong ngày. Chu kỳ ẩm – khô quan trọng hơn ẩm liên tục.
Rồng Úc
Phun nhẹ lên rau hoặc lên mõm con vật (nhiều con sẽ liếm), hoặc dùng bình nhỏ giọt. Không phun ướt cả chuồng: rồng Úc là loài vùng khô, ẩm cao kéo dài có thể gây vấn đề hô hấp và da.
Rắn, trăn
Chủ yếu uống từ bát. Phun chỉ để tăng ẩm lúc sắp lột với trăn bóng nếu chuồng khô. Hộp ẩm thường hiệu quả hơn phun cả chuồng.
Tắc kè da báo
Uống từ bát. Phun nhẹ vào hộp ẩm cho đủ ẩm là đủ; phun cả chuồng không cần thiết.
Nước phun nên sạch, dùng bình riêng chỉ dành cho bò sát, không dùng bình đã từng chứa hoá chất tẩy rửa hay thuốc trừ sâu.
Ngâm nước cho bò sát
Ngâm, tức là cho con vật vào chậu nước ấm nông vài phút, là việc hay được làm với rùa cạn. Rùa cạn thường uống và thải chất thải khi được ngâm. Con non đặc biệt dễ mất nước, nhiều người nuôi ngâm con non thường xuyên.
Với rồng Úc và thằn lằn, ngâm là chủ đề còn bàn cãi. Một phía cho rằng ngâm giúp con vật uống nước và hỗ trợ lột da; phía kia cho rằng nhiều con căng thẳng khi bị ngâm, và con vật có đủ nước từ rau tươi thì không cần. Nếu ngâm:
- Nước ấm vừa, nông tới ngang vai khi con vật đứng, không ngập đầu.
- Luôn có người trông suốt thời gian ngâm.
- Không ngâm trong phòng lạnh; lau khô và đưa về chỗ ấm ngay sau đó.
- Dừng nếu con vật hoảng loạn kéo dài.
Dấu hiệu thiếu nước
- Mắt lõm vào hốc mắt.
- Da nhăn, véo nhẹ da bên sườn mà nếp da trở về chậm.
- Nước bọt đặc, dính khi con vật mở miệng.
- Urate cứng, vàng hoặc cam thay vì trắng mềm.
- Lột da khó, lột từng mảng.
- Lờ đờ, ăn kém.
Thiếu nước nhẹ có thể cải thiện khi tăng nguồn nước, rau mọng nước, phun sương hợp loài. Thiếu nước nặng (mắt lõm sâu, lờ đờ, bỏ ăn) cần đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát; mất nước kéo dài liên quan tới bệnh thận và gút ở bò sát.
Ngược lại, quá ẩm cũng gây bệnh: nền sũng nước lâu ngày có thể gây tổn thương vảy bụng, nấm da; không khí ẩm đọng kèm thông gió kém liên quan tới viêm hô hấp. Mục tiêu là đủ nước để uống, không phải chuồng lúc nào cũng ướt.
Góc nhìn hôm nay: để ý chất thải trắng
Người nuôi lâu năm hay nói: muốn biết bò sát đủ nước chưa, nhìn urate của nó. Urate trắng, mềm, có chút nước kèm theo là tốt. Urate cứng như phấn, ngả vàng là tín hiệu tăng nước. Đây là việc làm được mỗi ngày khi dọn chuồng, không tốn gì, và thường báo trước nhiều vấn đề. Ghi vào sổ chăm sóc cùng với cân nặng và lịch ăn.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Úc uống nước như thế nào?
Rồng Úc lấy phần lớn nước từ rau tươi và liếm giọt nước chuyển động; nhiều con không nhận ra nước đứng yên trong bát. Cho rau rửa còn hơi ẩm mỗi ngày, phun nhẹ lên rau hoặc nhỏ giọt, và vẫn đặt một bát nước nông.
Tắc kè mào có cần phun sương không?
Có. Tắc kè mào uống bằng cách liếm giọt nước đọng trên lá và vách, nên cần phun sương mỗi ngày, thường vào buổi tối. Sau đó để chuồng khô dần; chu kỳ ẩm – khô tốt hơn ẩm liên tục.
Làm sao biết bò sát bị thiếu nước?
Dấu hiệu gồm mắt lõm, da nhăn và nếp da trở về chậm, nước bọt dính, urate cứng ngả vàng, lột da khó và lờ đờ. Thiếu nước nặng cần đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Có nên tắm cho rồng Úc không?
Còn bàn cãi. Ngâm có thể giúp uống nước và lột da, nhưng nhiều con căng thẳng khi bị ngâm, và con vật đủ nước từ rau thì không cần. Nếu ngâm, dùng nước ấm nông, luôn trông chừng và lau khô, đưa về chỗ ấm ngay.
Bao lâu thay nước cho bò sát một lần?
Thay hằng ngày và cọ bát vài lần mỗi tuần để bỏ lớp nhớt vi khuẩn. Rắn hay đi vệ sinh vào bát nước, thấy bẩn thì thay ngay.