Côn trùng mồi phổ biến cho bò sát ăn côn trùng gồm dế, gián nuôi (như gián dubia), sâu superworm, sâu gạo (mealworm), sâu canxi (ấu trùng ruồi lính đen), tằm và một số loại sâu béo làm món thưởng. Không có loại nào hoàn hảo: dế và gián là món chính tốt, sâu canxi có tỉ lệ canxi cao hơn hẳn phần lớn côn trùng khác, superworm và sâu gạo nhiều mỡ và vỏ cứng hơn nên chỉ nên là một phần khẩu phần. Đa dạng vài loại, cho côn trùng ăn tốt trước khi làm mồi và rắc canxi là ba việc giúp khẩu phần đủ chất.
Vì sao không nuôi bằng một loại côn trùng duy nhất
Mỗi loại côn trùng có thành phần khác nhau về đạm, mỡ, nước, vỏ kitin và khoáng chất. Ngoài tự nhiên, tắc kè da báo hay rồng Úc ăn hàng chục loài côn trùng khác nhau theo mùa. Trong nhà, nếu chỉ cho ăn một loại, những thiếu hụt hay dư thừa nhỏ của loại đó sẽ cộng dồn qua nhiều năm.
Một điểm chung của gần như mọi côn trùng mồi: tỉ lệ canxi so với phốt pho thấp, thường nhiều phốt pho hơn canxi. Bò sát cần tỉ lệ ngược lại (canxi nhiều hơn phốt pho). Đây là lý do việc rắc bột canxi và cho côn trùng ăn trước khi làm mồi được coi là bắt buộc với bò sát ăn côn trùng, chứ không phải tuỳ chọn.
Các loại côn trùng mồi phổ biến
| Loại | Điểm mạnh | Điểm yếu | Vai trò trong khẩu phần |
|---|---|---|---|
| Dế | Chạy nhảy kích thích bản năng săn, đạm khá, dễ có ở nhiều nơi | Ồn, mùi, chết nhanh khi nuôi đông, có thể cắn bò sát nếu để qua đêm trong chuồng | Món chính |
| Gián dubia | Đạm tốt, ít mùi, không kêu, sống lâu, không leo được kính trơn và không bay | Hay đứng im trốn, một số bò sát kém hứng thú; vỏ dày hơn dế ở con lớn | Món chính |
| Gián Turkistan và gián nuôi khác | Chạy nhanh, kích thích săn | Leo được và có thể thoát ra sinh sôi trong nhà nếu không đậy kín | Món chính, cần quản lý kỹ |
| Sâu canxi (ấu trùng ruồi lính đen) | Tỉ lệ canxi cao hơn hẳn phần lớn côn trùng mồi khác | Nhỏ, một số con vật không thích; con trưởng thành chóng hoá nhộng | Món phụ đều đặn, nhất là cho con non |
| Sâu gạo (mealworm) | Dễ nuôi, dễ bảo quản | Vỏ kitin nhiều, khá nhiều mỡ, tỉ lệ canxi thấp | Món phụ, không làm món chính |
| Sâu superworm | To, con vật lớn rất thích | Nhiều mỡ, vỏ cứng, có hàm khoẻ; không hợp con non | Món phụ cho con trưởng thành |
| Tằm | Mềm, nhiều nước, dễ tiêu, ít mỡ hơn sâu béo | Cần lá dâu tươi để nuôi, khó giữ lâu | Món phụ rất tốt khi có |
| Sâu sáp, sâu béo các loại | Rất hấp dẫn, giúp con vật đang kén ăn chịu ăn | Rất nhiều mỡ | Chỉ là món thưởng, thỉnh thoảng |
Bảng mô tả xu hướng chung. Thành phần dinh dưỡng thật của từng mẻ côn trùng còn phụ thuộc chúng được nuôi bằng gì, ở giai đoạn nào (sâu non hay con trưởng thành, vừa lột xác hay chưa).
Chọn kích cỡ mồi
Quy tắc người nuôi dùng phổ biến: con mồi không to hơn khoảng cách giữa hai mắt của con bò sát. Mồi quá to có thể khó nuốt, làm con vật nôn, hoặc gây tổn thương. Với con non, nên dùng mồi nhỏ hơn mức đó một chút.
Sâu superworm có hàm khoẻ; với thằn lằn nhỏ, nhiều người bóp nhẹ đầu sâu trước khi cho ăn. Dế lớn cũng có thể cắn ngược lại con non. Mồi có vỏ cứng như superworm trưởng thành không nên cho con non.
Cho ăn thế nào cho sạch và an toàn
Thả tự do hay cho vào bát
- Thả trong chuồng giúp con vật vận động, săn như ngoài tự nhiên. Đổi lại, mồi có thể trốn vào nền, hang; dế chết thối trong góc chuồng.
- Cho vào bát thành đứng (với sâu gạo, superworm, gián dubia) giúp kiểm soát lượng ăn và giảm nuốt nền. Nhiều tắc kè da báo quen ăn từ bát rất nhanh.
- Gắp bằng kẹp: biết chính xác con vật ăn bao nhiêu, rất tiện khi cần theo dõi cân nặng.
Không để mồi thừa qua đêm
Dế và một số côn trùng khác có thể cắn bò sát khi chúng đang ngủ hoặc đang lột da, gây vết thương ở da, mí mắt, ngón chân. Sau mỗi bữa, bắt hết mồi thừa ra. Đếm số con thả vào và số con được ăn để biết khẩu vị thật của con vật.
Rắc canxi trước khi cho ăn
Cho côn trùng vào túi hoặc hộp có bột canxi, lắc nhẹ cho phủ một lớp mỏng rồi cho ăn ngay. Bột rụng dần khi côn trùng bò, nên rắc xong là cho ăn liền. Tần suất rắc canxi và D3 tuỳ tuổi và đèn UVB.
Bảo quản côn trùng mồi giữa các bữa
Côn trùng mồi mua về cũng là sinh vật cần được chăm, nếu không chúng gầy đi, chết, và thành món ăn nghèo dinh dưỡng:
- Hộp thông thoáng, có giấy trứng hoặc khay trứng để chúng trú, không để đông quá.
- Thức ăn và nước: rau củ thái lát (cà rốt, bí đỏ), ngũ cốc khô. Dế rất dễ chết đuối trong khay nước; dùng lát rau củ mọng nước hoặc miếng bông thấm nước thay khay nước.
- Nhiệt độ: dế, gián cần ấm vừa phải; mùa rét miền Bắc chúng chậm và chết nhiều. Sâu gạo, superworm để mát thì chậm lớn, giữ được lâu hơn; riêng superworm không nên để lạnh quá.
- Dọn xác chết hằng ngày để tránh mùi và bệnh lan cả hộp.
Côn trùng mồi khô, đông lạnh, đóng hộp
Côn trùng sấy khô và côn trùng đông lạnh tiện bảo quản. Tuy vậy, côn trùng khô mất nhiều nước và một phần vitamin, nhiều con bò sát chỉ phản ứng với mồi đang cử động. Chúng thường được dùng làm món bổ sung hoặc dùng cho loài ăn tạp như rùa nước, không phải món chính cho tắc kè hay rồng Úc. Nếu dùng, ngâm cho mềm lại và để ý con vật có uống đủ nước không.
Một số bò sát ăn tạp như tắc kè mào ăn chủ yếu thức ăn hỗn hợp dạng bột pha nước được làm riêng cho chúng, kèm côn trùng thỉnh thoảng. Đó là chế độ ăn khác hẳn tắc kè da báo.
Không bắt côn trùng ngoài tự nhiên làm mồi
Đây là lời khuyên được nhắc đi nhắc lại trong giới nuôi: côn trùng ngoài vườn, ngoài đồng có thể đã nhiễm thuốc trừ sâu, mang ký sinh trùng, và một số loài có độc tố. Nguy hiểm nhất là đom đóm, được ghi nhận gây chết ở rồng Úc. Chỉ dùng côn trùng nhân nuôi có nguồn rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay: côn trùng mồi và trách nhiệm với môi trường
Nhiều loài côn trùng mồi là loài ngoại nhập. Gián dubia, gián Turkistan, superworm thoát ra ngoài với số lượng lớn có thể gây phiền toái, và một số loài gián nuôi có khả năng sinh sôi trong nhà ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam. Vì vậy:
- Hộp nuôi đậy kín, có lưới mịn.
- Không đổ côn trùng thừa, trứng, phân côn trùng ra vườn hay cống; hãy đông lạnh rồi bỏ đi theo rác thải.
- Nếu chuyển sang nuôi côn trùng tại nhà, tính trước việc kiểm soát số lượng.
Muốn tìm hiểu thêm về thành phần dinh dưỡng của côn trùng mồi, các nghiên cứu phân tích côn trùng làm thức ăn cho động vật trong vườn thú (được trích nhiều trong tài liệu thú y bò sát) là nguồn chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Tắc kè da báo ăn gì?
Tắc kè da báo chỉ ăn côn trùng sống: dế, gián nuôi, sâu canxi, sâu gạo, superworm, tằm. Dế và gián làm món chính, các loại sâu là món phụ. Côn trùng cần được cho ăn tốt trước khi làm mồi và rắc bột canxi. Tắc kè da báo không ăn rau, trái cây.
Sâu superworm có tốt cho bò sát không?
Tốt khi là món phụ cho con trưởng thành. Superworm nhiều mỡ và vỏ cứng, hàm khoẻ, nên không hợp làm món chính hay cho con non. Cho ăn nhiều dễ làm bò sát béo.
Sâu canxi là gì?
Là cách gọi phổ biến của ấu trùng ruồi lính đen. Chúng có tỉ lệ canxi cao hơn hẳn phần lớn côn trùng mồi khác, nên là món phụ tốt, nhất là cho con non. Vẫn cần kết hợp các loại côn trùng khác.
Có nên để dế trong chuồng qua đêm không?
Không nên. Dế có thể cắn bò sát khi chúng ngủ hoặc đang lột da, gây vết thương ở da, mắt, ngón chân. Bắt hết mồi thừa sau mỗi bữa ăn.
Bắt châu chấu, dế ngoài đồng cho bò sát ăn được không?
Không nên. Côn trùng ngoài tự nhiên có thể nhiễm thuốc trừ sâu, mang ký sinh trùng, và có loài chứa độc tố như đom đóm. Chỉ dùng côn trùng nhân nuôi có nguồn rõ ràng.