Nuôi côn trùng mồi tại nhà: hộp sâu gạo, hộp gián dubia, hộp dế gọn

Nuôi côn trùng mồi tại nhà đáng làm khi bạn có từ vài con bò sát ăn côn trùng trở lên. Dễ nhất cho người mới là sâu gạo (mealworm) và gián dubia: ít mùi, không kêu, gọn trong vài hộp nhựa. Dế cho mồi tốt nhưng ồn, hôi và hay chết hàng loạt. Superworm cần tách từng con mới hoá nhộng. Muốn đàn bền thì cần nhiệt ổn định, thức ăn sạch, dọn phân đều và nắp đậy chắc để không con nào thoát ra nhà.

Có nên tự nuôi không: tính trước khi làm

Tự nuôi côn trùng mồi nghe tiết kiệm, nhưng có những chi phí ẩn:

• Thời gian. Một đàn gián cần vài tháng mới cho ra đủ con non để dùng đều. Đàn sâu gạo cũng mất vài tháng qua một vòng đời.
• Chỗ. Vài hộp nhựa lớn, cần chỗ ấm, khô, tránh nắng, xa bếp.
• Mùi và tiếng. Dế kêu suốt đêm; hộp dế có mùi khó chịu khi đông. Nhà trọ, căn hộ sát vách nên cân nhắc.
• Dị ứng. Bụi phân, xác lột của gián và dế có thể gây dị ứng, khò khè ở người nhạy cảm khi tiếp xúc lâu. Người có tiền sử hen suyễn nên đeo khẩu trang khi dọn hộp, đặt hộp nuôi ngoài phòng ngủ.
• Người cùng nhà có chấp nhận một hộp gián trong nhà không? Câu hỏi này nên hỏi trước, không phải sau.

Nếu chỉ nuôi một con tắc kè da báo, mua côn trùng theo tuần từ nguồn nhân nuôi uy tín thường đơn giản hơn. Tự nuôi hợp khi có nhiều con hoặc khi nguồn mua không ổn định.

Sâu gạo (mealworm): dễ nhất để bắt đầu

Sâu gạo là ấu trùng của một loài bọ cánh cứng nhỏ. Vòng đời gồm: sâu → nhộng → bọ trưởng thành → trứng → sâu non.

Dựng hộp

• Hộp nhựa nông, thành trơn, nắp có lưới thông gió.
• Lót vài phân cám, yến mạch hoặc bột ngũ cốc khô làm cả nền lẫn thức ăn.
• Đặt lát cà rốt, khoai lang, bí đỏ làm nguồn nước; thay khi héo hoặc mốc. Không đổ nước trực tiếp.

Vận hành

• Tách nhộng sang hộp riêng để sâu không cắn nhộng.
• Bọ trưởng thành đẻ trứng vào nền; vài tuần sau thấy sâu non li ti.
• Sàng nền định kỳ để bỏ phân (bụi mịn dưới đáy), thay nền mới.
• Giữ ấm vừa phải; lạnh thì vòng đời kéo dài.

Nên có ba hộp xoay vòng: hộp sâu đang dùng, hộp nhộng và bọ, hộp sâu non đang lớn.

Gián dubia: đàn bền, ít phiền

Gián dubia (Blaptica dubia) là loài gián gốc Nam Mỹ được nhân nuôi rộng rãi làm mồi. Chúng không leo được thành nhựa trơn, con cái không bay, không kêu, ít mùi khi nuôi sạch. Gián dubia đẻ con non chứ không rải ổ trứng ra ngoài.

Dựng hộp

• Hộp nhựa lớn, thành trơn, nắp có lỗ thông gió phủ lưới mịn.
• Xếp khay trứng giấy dựng đứng làm chỗ trú; gián thích leo lên mặt khay.
• Không cần nền; đáy trống dễ dọn.
• Thức ăn khô (ngũ cốc, cám) để một góc trên đĩa nông; thức ăn tươi (rau, củ, vỏ trái cây) đặt trên đĩa riêng, dọn trước khi mốc.
• Nước lấy từ rau củ mọng nước hoặc gel giữ nước; khay nước dễ làm con non chết đuối và tăng ẩm gây mốc.

Vận hành

• Bắt đầu với nhóm cả con cái lẫn con đực trưởng thành, con cái nhiều hơn hẳn con đực.
• Gián dubia sinh sản tốt ở nhiệt độ khá ấm; mùa đông miền Bắc nhiều người phải đặt hộp trên tấm sưởi có bộ điều nhiệt. Lạnh thì gần như ngừng đẻ.
• Kiên nhẫn: đàn mới cần vài tháng mới cho đủ con non để dùng đều. Đừng lấy con cái trưởng thành làm mồi trong giai đoạn đầu.
• Dọn phân khô dưới đáy định kỳ; phân tích lâu gây mùi, mạt và mốc.

Lưu ý: một số loài gián nuôi khác như gián Turkistan leo được và có khả năng sống ngoài hộp trong khí hậu nóng ẩm. Với người nuôi trong căn hộ, gián dubia an toàn hơn về mặt này. Dù loài nào, không đổ gián thừa ra ngoài.

Dế: mồi tốt, nuôi vất vả

Dế là mồi kích thích săn rất tốt. Nhưng nuôi đàn dế tại nhà khó hơn sâu và gián:

• Chết hàng loạt khi nuôi quá đông, quá ẩm, hoặc hộp bẩn.
• Mùi nặng từ xác chết và phân ẩm.
• Kêu cả đêm (con đực trưởng thành).
• Cần hộp đẻ riêng: con cái đẻ trứng vào nền ẩm (đất, xơ dừa) trong một hộp nhỏ; hộp trứng phải giữ ẩm và ấm để trứng nở, rồi nuôi dế non trong hộp riêng.

Nhiều người chọn cách mua dế theo đợt và chỉ giữ chúng vài ngày đến một tuần chứ không nhân giống. Hộp giữ dế: thoáng, khay trứng giấy, lát rau củ mọng nước, thức ăn khô, dọn xác hằng ngày.

Superworm và tằm

Superworm

Superworm (Zophobas) nuôi giống sâu gạo nhưng có một điểm đặc biệt: khi để chung với nhau, chúng thường không hoá nhộng. Muốn có bọ trưởng thành để sinh sản, người nuôi tách từng con sâu lớn vào ngăn nhỏ riêng (hộp nhỏ hoặc khay nhiều ô) vài tuần cho tới khi hoá nhộng. Đây là chỗ khiến nhiều người bỏ cuộc vì tốn công. Superworm không chịu lạnh tốt như sâu gạo.

Tằm

Tằm là mồi mềm, nhiều nước, dễ tiêu. Ở Việt Nam có nghề trồng dâu nuôi tằm lâu đời, nên lá dâu không quá khó kiếm ở nhiều vùng. Tằm cần lá dâu tươi sạch (không phun thuốc), hộp thoáng, dọn phân hằng ngày; tằm khá nhạy cảm với vệ sinh kém và hoá chất. Có thức ăn dạng bột làm sẵn cho tằm, giúp chủ động hơn.

Ấu trùng ruồi lính đen (sâu canxi) thì khó nhân giống trong nhà vì con trưởng thành cần không gian và ánh sáng để giao phối; phần lớn người nuôi bò sát mua theo đợt.

Bảng tóm tắt độ khó

Vệ sinh và an toàn trong nhà

• Đặt hộp nuôi ngoài phòng ngủ và xa bếp, nơi thoáng, tránh nắng chiếu.
• Rửa tay sau khi đụng hộp côn trùng, như sau khi đụng chuồng bò sát.
• Đeo khẩu trang khi sàng nền, dọn phân khô để tránh hít bụi.
• Bôi một lớp mỡ trơn hoặc dán băng keo trơn quanh mép trong phía trên hộp để chặn con nào leo được.
• Kiểm tra mạt (chấm nhỏ li ti bò trên mặt hộp) và nấm mốc; hộp nhiễm nặng nên bỏ, làm lại từ đầu.
• Côn trùng thừa, hộp hỏng: đông lạnh rồi bỏ theo rác thải, không đổ ra vườn, cống, ao.

Góc nhìn hôm nay: chất lượng mồi quyết định chất lượng bữa ăn

Côn trùng là "hộp đựng" dinh dưỡng: chúng ăn gì, bò sát nhận nấy. Lợi thế lớn nhất của tự nuôi không phải là tiết kiệm, mà là bạn biết chắc côn trùng được ăn gì, sống ở điều kiện ra sao. Một đàn sâu gạo nuôi bằng ngũ cốc sạch và rau tươi là mồi tốt hơn nhiều so với sâu bị nhốt đói trong hộp nhỏ suốt tuần. Bước tiếp theo sau khi có đàn ổn định là học cách cho côn trùng ăn đủ chất trong một hai ngày trước khi làm mồi.