Rau cho bò sát ăn cỏ (rồng Úc trưởng thành, rùa cạn, kỳ nhông xanh) nên là rau lá xanh đậm giàu canxi. Ở chợ Việt Nam, nhóm dùng thường xuyên gồm cải bẹ xanh, cải ngọt, lá bồ công anh, lá và hoa dâm bụt, lá dâu tằm, hoa bí, lá bí non. Nhóm chỉ nên cho thỉnh thoảng: rau muống, rau lang, cải xoăn, bí đỏ, ớt chuông. Nhóm hạn chế: cải bó xôi, mồng tơi, rau dền (nhiều oxalat), cải bắp, súp lơ (chất gây bướu cổ), xà lách (nghèo chất). Lá bơ, trúc đào, hành tỏi thì tránh hẳn.
Ba thứ cần nhìn ở một loại rau
Khi đánh giá một loại rau cho bò sát, người nuôi và tài liệu dinh dưỡng thường xem ba điểm:
- Tỉ lệ canxi so với phốt pho. Bò sát cần nhiều canxi hơn phốt pho. Rau có tỉ lệ canxi cao như cải bẹ xanh, bồ công anh là rau "nền". Rau nhiều phốt pho hơn canxi chỉ nên cho ít.
- Oxalat. Chất này gắn với canxi trong ruột, làm canxi không hấp thu được. Rau nhiều oxalat như cải bó xôi, mồng tơi, rau dền, lá củ dền không độc nếu ăn ít, nhưng ăn thường xuyên thì "ăn cắp" canxi.
- Chất gây bướu cổ (goitrogen). Có nhiều trong họ cải như cải bắp, súp lơ, cải xoăn, có thể cản trở hoạt động tuyến giáp nếu ăn nhiều liên tục. Luân phiên là đủ để tránh.
Không có loại rau nào hoàn hảo. Bí quyết là đa dạng: mỗi bữa trộn vài loại, mỗi tuần đổi vài loại.
Bảng rau Việt Nam theo nhóm
| Nhóm | Rau | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dùng thường xuyên | Cải bẹ xanh, cải ngọt, lá bồ công anh, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt, hoa bí, lá bí non | Làm phần lớn đĩa rau, luân phiên |
| Thỉnh thoảng | Rau muống, rau lang, cải xoăn, rau má, cải xà lách xoong, bí đỏ bào sợi, bí ngòi, ớt chuông, đậu cô ve thái nhỏ | Thêm vào để đa dạng, không làm nền |
| Hạn chế | Cải bó xôi, mồng tơi, rau dền, lá củ dền (nhiều oxalat); cải bắp, súp lơ, bông cải xanh (chất gây bướu cổ); xà lách các loại (nhiều nước, ít chất); cải thảo | Một ít, không thường xuyên |
| Tránh | Lá và quả bơ, lá trúc đào, hành, tỏi, lá cà chua, lá và mầm khoai tây, lá sắn (khoai mì), đỗ quyên, lá đại hoàng | Có độc tố hoặc gây hại |
Rau má được nhiều người nuôi rùa ở Việt Nam dùng và rùa thường rất thích. Dữ liệu dinh dưỡng của rau má cho bò sát chưa nhiều như các loại rau phương Tây quen thuộc, nên an toàn nhất là dùng luân phiên chứ không làm món duy nhất.
Rồng Úc, rùa cạn, kỳ nhông xanh: khác nhau thế nào
Rồng Úc
Rồng Úc là loài ăn tạp: con non ăn chủ yếu côn trùng, con trưởng thành ăn chủ yếu rau. Tỉ lệ thường được nhắc: con non khoảng 70–80% côn trùng; con trưởng thành khoảng 80% rau và hoa, phần còn lại là côn trùng. Rau cho rồng Úc thái nhỏ cỡ vừa miệng, đặt trên đĩa nông, thay mỗi ngày. Trái cây chỉ là món thưởng rất ít.
Rùa cạn như sulcata
Sulcata trong tự nhiên ăn chủ yếu cỏ khô và cây thân thảo nhiều xơ. Rau lá chỉ là phần bổ sung; nền khẩu phần nên là cỏ và cỏ khô. Rau cho rùa cạn nên nhiều xơ, ít đạm, ít đường, gần như không có trái cây. Rùa chân đỏ là trường hợp khác vì là loài sống rừng, ăn tạp hơn và có ăn trái cây trong tự nhiên; vẫn cần cân đối.
Kỳ nhông xanh (Iguana iguana)
Kỳ nhông xanh là loài ăn thực vật hoàn toàn khi trưởng thành. Rau lá xanh đậm là nền, thêm hoa, một ít rau củ. Không nên cho ăn côn trùng, thịt hay thức ăn chó mèo; đạm động vật dư thừa liên quan tới bệnh thận ở loài này.
Sơ chế rau
- Rửa sạch dưới vòi nước, ngâm nước muối loãng hoặc nước sạch vài phút rồi xả lại. Rau chợ có thể còn thuốc trừ sâu.
- Thái nhỏ cỡ vừa miệng, với con non thì nhỏ hơn. Rau thái nhỏ giúp con vật ăn đều nhiều loại thay vì lựa món thích.
- Trộn đều vài loại trong một đĩa.
- Rắc canxi lên rau còn hơi ẩm theo lịch.
- Dọn rau thừa cuối ngày; rau héo, rau ôi trong chuồng nóng nhanh hỏng.
Rau trồng ở nhà, trong chậu không phun thuốc, là nguồn tốt nhất. Một chậu bồ công anh, vài cây dâm bụt, một gốc dâu tằm ngoài ban công có thể cấp lá đều cho một con rồng Úc hay rùa nhỏ. Không hái lá ven đường, công viên, nơi có thể đã phun thuốc hay nhiễm khói xe.
Hoa ăn được
Hoa là phần mà nhiều bò sát ăn cỏ rất thích và có giá trị dinh dưỡng:
- Hoa dâm bụt: rất được ưa, lá cũng ăn được.
- Hoa bí: mềm, dễ ăn.
- Hoa bồ công anh.
- Hoa hồng trồng không phun thuốc.
Hoa mua ở tiệm hoa không dùng được vì gần như chắc chắn đã phun thuốc bảo quản.
Trồng rau cho bò sát ngoài ban công
Với người nuôi lâu dài, tự trồng vài loại rau là cách chắc nhất để có rau sạch đều đặn. Những loại dễ trồng trong chậu ở khí hậu Việt Nam:
- Dâm bụt: chịu nắng, ra lá và hoa quanh năm ở miền Nam, cắt tỉa thường xuyên lại càng đâm chồi.
- Dâu tằm: lớn nhanh, lá nhiều; nên giữ trong chậu lớn và tỉa thấp.
- Cải bẹ xanh, cải ngọt: gieo hạt, vài tuần là cắt được; gieo cuốn chiếu mỗi tuần một khay.
- Bồ công anh: dễ mọc, ra hoa vàng; hái lá già trước để cây tiếp tục ra lá non.
- Bí: một dây bí leo giàn cho lá non và hoa.
Dùng đất sạch, phân hữu cơ đã hoai, không phun thuốc trừ sâu hay thuốc kích thích; nếu có sâu thì bắt tay. Rửa lá trước khi cho ăn như rau chợ. Ở miền Bắc, mùa đông nhiều loại chậm lớn; cải bẹ xanh và cải ngọt lại hợp tiết lạnh.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Xà lách là món chính." Xà lách nhiều nước, ít khoáng; ăn nhiều làm con vật no mà thiếu chất, có thể đi phân lỏng.
- "Rùa thích chuối, dưa hấu thì cho nhiều." Đường cao gây rối loạn hệ vi sinh ruột ở rùa cạn, rồng Úc. Thích không có nghĩa là tốt.
- "Cải bó xôi bổ." Bổ với người, nhưng nhiều oxalat; với bò sát chỉ nên rất ít.
- "Cho ăn rau là không cần canxi." Ngay cả rau nhiều canxi cũng thường cần bổ sung thêm, tuỳ loài và đèn UVB.
Góc nhìn hôm nay: ghi lại thực đơn tuần
Người nuôi kỹ tính lập một bảng thực đơn tuần: thứ hai cải bẹ xanh và dâm bụt, thứ ba bồ công anh và hoa bí, thứ tư cải ngọt và lá dâu… Bảng giúp tránh lặp một loại suốt tuần, dễ nhận ra món con vật bỏ, và tiện cho người chăm hộ. Nếu con vật kén ăn, gầy, hoặc phân bất thường dù thực đơn đa dạng, hãy đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát; kén ăn đôi khi là dấu hiệu bệnh chứ không phải chuyện khẩu vị.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Úc ăn rau gì?
Rau lá xanh đậm giàu canxi như cải bẹ xanh, cải ngọt, lá bồ công anh, lá dâu tằm, lá và hoa dâm bụt, hoa bí. Thái nhỏ, trộn vài loại, rắc canxi theo lịch. Rồng Úc trưởng thành ăn khoảng 80% rau, con non chủ yếu côn trùng.
Rùa cạn ăn rau muống được không?
Được, nhưng chỉ thỉnh thoảng, không làm món chính. Với rùa cạn như sulcata, nền khẩu phần nên là cỏ và cỏ khô nhiều xơ; rau lá giàu canxi là phần bổ sung.
Bò sát có ăn được xà lách không?
Ăn được nhưng không nên làm món chính. Xà lách nhiều nước và ít khoáng, ăn nhiều khiến con vật no mà thiếu chất. Dùng như phần phụ, thỉnh thoảng.
Rau nào độc với rồng Úc và rùa?
Tránh lá và quả bơ, lá trúc đào, hành, tỏi, lá cà chua, lá và mầm khoai tây, lá sắn, đỗ quyên, lá đại hoàng. Cũng tránh rau hái ven đường hay đã phun thuốc.
Rau má có cho rùa ăn được không?
Nhiều người nuôi rùa ở Việt Nam dùng rau má và rùa thường thích. Dữ liệu dinh dưỡng cho bò sát còn ít, nên an toàn nhất là dùng luân phiên cùng các loại rau lá xanh đậm khác.