Bò sát, kể cả con trông khoẻ mạnh và sạch sẽ, thường mang vi khuẩn Salmonella trong đường ruột và thải ra theo phân. Người bị lây chủ yếu qua tay chạm vào con vật, chuồng, nước bể rùa rồi đưa lên miệng, hoặc qua bề mặt bếp, bồn rửa bị nhiễm. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), trẻ dưới 5 tuổi, người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch dễ mắc nặng hơn và không nên tiếp xúc trực tiếp với bò sát.
Salmonella là gì và vì sao bò sát mang nó
Salmonella là một nhóm vi khuẩn gây bệnh đường ruột ở người, quen thuộc nhất qua ngộ độc thực phẩm từ trứng, thịt gia cầm chưa chín. Ở nhiều loài bò sát, vi khuẩn này sống trong ruột như một phần bình thường của hệ vi sinh, không làm con vật ốm. Vì vậy:
- Không nhìn bề ngoài mà biết được con nào mang vi khuẩn. Con vật béo khoẻ, da bóng, chuồng sạch vẫn có thể mang.
- Con vật thải vi khuẩn không đều, lúc có lúc không. Một lần xét nghiệm phân âm tính không có nghĩa là con vật "sạch" mãi.
- Không có cách điều trị để loại bỏ hẳn vi khuẩn khỏi bò sát. Cho con vật uống kháng sinh "cho sạch" không được khuyến cáo; nó không giải quyết được và còn có thể gây hại, góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc.
Điều này đúng với hầu hết loài nuôi phổ biến: rùa, rắn, tắc kè, rồng Úc, kỳ nhông. Cách nghĩ đúng là: coi như mọi bò sát đều có thể mang Salmonella, và sống với nó bằng thói quen vệ sinh, không phải bằng sợ hãi.
Lây sang người theo những đường nào
| Đường lây | Ví dụ trong nhà |
|---|---|
| Tay chạm trực tiếp | Bế con vật, rồi ăn bánh, dụi mắt, cắn móng tay mà chưa rửa tay |
| Chuồng và đồ trong chuồng | Thò tay sắp xếp lại đá, cành, chỗ trốn; thay nền; cầm đĩa nước |
| Nước bể rùa | Thay nước bể, rửa bông lọc; nước bắn lên tay, mặt, bàn |
| Bề mặt trong nhà | Rửa dụng cụ chuồng ở bồn rửa bát; để con vật bò trên bàn ăn, sofa, giường |
| Thức ăn của con vật | Chuột đông lạnh, côn trùng mồi cũng có thể mang vi khuẩn; rã đông chuột trên đồ dùng nấu ăn |
Một chi tiết hay bị bỏ qua: không cần chạm vào con vật mới bị lây. Chạm vào kính chuồng, đĩa nước, vỏ hộp đựng côn trùng mồi, hay tay một người vừa chăm con vật cũng có thể mang vi khuẩn tới miệng mình.
Bị nhiễm thì thế nào
Theo CDC, bệnh do Salmonella thường biểu hiện bằng tiêu chảy, sốt, đau quặn bụng, bắt đầu từ khoảng 6 giờ tới 6 ngày sau khi nhiễm, và kéo dài khoảng 4–7 ngày. Phần lớn người lớn khoẻ mạnh tự khỏi mà không cần điều trị đặc hiệu, nhưng một số trường hợp nặng phải nhập viện, nhất là khi vi khuẩn đi vào máu.
Người dễ bị nặng là:
- Trẻ dưới 5 tuổi.
- Người trên 65 tuổi.
- Phụ nữ mang thai.
- Người suy giảm miễn dịch (đang hoá trị, ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch, mắc bệnh làm yếu hệ miễn dịch).
Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy kéo dài, sốt cao, đi ngoài ra máu, mất nước, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao có triệu chứng, hãy đi khám, và nói với bác sĩ là nhà có nuôi bò sát. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng nguyên nhân và chỉ định xét nghiệm phù hợp. Không tự mua kháng sinh uống.
Rùa nhỏ và lệnh cấm ở Hoa Kỳ năm 1975
Rùa con nhỏ xinh là nhóm bị chú ý nhiều nhất trong câu chuyện này. Rùa nhỏ dễ bị trẻ con cầm nắm, thậm chí cho vào miệng, và nước bể rùa là môi trường vi khuẩn dễ lan. Năm 1975, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấm bán rùa có mai dài dưới 4 inch (khoảng 10 cm) làm thú cưng, chính vì lý do Salmonella ở trẻ em. Lệnh cấm này vẫn được CDC nhắc tới trong các khuyến cáo hiện nay.
Ở Việt Nam, rùa tai đỏ con nhỏ từng rất phổ biến. Rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại, nên ngoài chuyện vệ sinh, con đang nuôi tuyệt đối không được thả ra ao hồ. Với gia đình có trẻ nhỏ, bài học từ lệnh cấm năm 1975 rất rõ: rùa nhỏ không phải đồ chơi cho trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| "Con của tôi nuôi từ nhỏ, sạch lắm, không có vi khuẩn" | Con nuôi lâu năm, chuồng sạch vẫn có thể mang Salmonella |
| "Đi xét nghiệm âm tính là yên tâm" | Vi khuẩn thải ra không đều; một lần âm tính không đảm bảo |
| "Cho uống kháng sinh để diệt" | Không được khuyến cáo; không loại bỏ hẳn được và góp phần gây kháng thuốc |
| "Rửa tay bằng nước là đủ" | Cần xà phòng và nước, chà kỹ; nước không thôi không đủ |
| "Chỉ rùa mới có, rắn thì không" | Hầu hết các nhóm bò sát đều có thể mang |
| "Vậy nuôi bò sát là nguy hiểm" | Với người lớn khoẻ mạnh có thói quen vệ sinh tốt, rủi ro kiểm soát được |
Sống chung an toàn: những thói quen cốt lõi
- Rửa tay bằng xà phòng và nước ngay sau khi chạm vào con vật, chuồng, thức ăn của con vật, nước bể.
- Không hôn, không áp mặt vào bò sát. Không để con vật bò gần miệng, mũi.
- Không ăn uống khi đang chăm con vật hay dọn chuồng.
- Không để bò sát đi lại trong bếp, trên bàn ăn, chỗ chế biến thức ăn.
- Không rửa dụng cụ chuồng ở bồn rửa bát hay bồn rửa mặt dùng chung.
- Người thuộc nhóm nguy cơ cao không tiếp xúc trực tiếp và không dọn chuồng.
Các bước rửa tay đúng, cách vệ sinh chuồng, đổ nước bể rùa và chọn chất khử trùng được nói kỹ trong bài riêng về vệ sinh. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: Salmonella không phải lý do để hoảng sợ, mà là lý do để có thói quen.
Khi nào nên nghĩ lại chuyện nuôi
CDC khuyến cáo nhà có trẻ dưới 5 tuổi, người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người suy giảm miễn dịch nên cân nhắc không nuôi bò sát. Nếu nhà mình đang chuẩn bị đón em bé, có người thân vừa bắt đầu hoá trị, hãy nghĩ trước về cách sắp xếp: ai sẽ chăm con vật, chuồng đặt ở đâu, hay có nên chuyển nhượng có trách nhiệm cho người nuôi khác. Thả con vật ra ngoài tự nhiên không bao giờ là một lựa chọn.
Câu hỏi thường gặp
Bò sát nào cũng có Salmonella phải không?
Không phải con nào cũng mang tại mọi thời điểm, nhưng rất nhiều bò sát mang vi khuẩn này trong ruột mà không có triệu chứng, và không nhìn bề ngoài mà biết được. Cách an toàn là coi như con nào cũng có thể mang và giữ thói quen rửa tay.
Nhiễm Salmonella từ bò sát có triệu chứng gì?
Theo CDC, thường là tiêu chảy, sốt, đau quặn bụng, bắt đầu từ khoảng 6 giờ tới 6 ngày sau khi nhiễm và kéo dài khoảng 4–7 ngày. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch dễ bị nặng hơn. Khi đi khám nên nói với bác sĩ là nhà có nuôi bò sát.
Có nên cho rùa, tắc kè uống kháng sinh để diệt Salmonella?
Không. Kháng sinh không loại bỏ hẳn vi khuẩn khỏi bò sát và không được khuyến cáo cho mục đích này; dùng tuỳ tiện còn góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Phòng bệnh dựa vào vệ sinh, không dựa vào thuốc.
Vì sao Mỹ cấm bán rùa nhỏ dưới 10 cm?
Năm 1975, FDA cấm bán rùa có mai dưới 4 inch (khoảng 10 cm) làm thú cưng vì rùa nhỏ hay bị trẻ em cầm nắm, cho vào miệng, gây nhiễm Salmonella ở trẻ. Lệnh cấm này vẫn được CDC nhắc tới trong khuyến cáo hiện nay.
Chạm vào chuồng mà không chạm con vật có bị lây không?
Có thể. Kính chuồng, đĩa nước, nền, nước bể rùa và đồ trong chuồng đều có thể dính vi khuẩn. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào bất cứ thứ gì trong hoặc quanh chuồng.
