Nhà có trẻ dưới 5 tuổi, phụ nữ mang thai, người trên 65 tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch thì CDC khuyến cáo những người này không tiếp xúc trực tiếp với bò sát, và gia đình nên cân nhắc không nuôi. Nếu đã nuôi từ trước, có thể tiếp tục khi sắp xếp lại được: một người lớn khoẻ mạnh đảm nhận toàn bộ việc chăm, chuồng đặt ở phòng riêng xa khu sinh hoạt của người dễ tổn thương, con vật không ra khỏi chuồng tự do, và vệ sinh nghiêm ngặt. Không sắp xếp được thì chuyển nhượng có trách nhiệm, không bao giờ thả ra ngoài.
Vì sao bốn nhóm này được nhắc riêng
Nhiễm Salmonella ở người lớn khoẻ mạnh thường là một đợt tiêu chảy khó chịu rồi tự khỏi. Ở bốn nhóm sau, rủi ro bệnh nặng cao hơn:
| Nhóm | Vì sao rủi ro cao hơn | Điều đặc biệt cần để ý |
|---|---|---|
| Trẻ dưới 5 tuổi | Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện; hay đưa tay, đồ vật lên miệng; mất nước nhanh khi tiêu chảy | Trẻ bò, trẻ tập đi chạm vào mọi thứ ở tầm thấp: kính chuồng, xô nước, hộp mồi |
| Phụ nữ mang thai | Hệ miễn dịch thay đổi trong thai kỳ | Việc dọn chuồng, thay nước bể là lúc tiếp xúc nhiều nhất |
| Người trên 65 tuổi | Miễn dịch giảm theo tuổi, thường có bệnh nền | Ông bà trông cháu, trông nhà khi con cháu đi vắng — hay được nhờ chăm hộ con vật |
| Người suy giảm miễn dịch | Đang hoá trị, ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch, mắc bệnh làm yếu miễn dịch | Nên hỏi bác sĩ điều trị của chính mình về việc sống chung với vật nuôi |
Không có con số "an toàn tuyệt đối" cho bất kỳ nhóm nào. Khuyến cáo của CDC là không tiếp xúc trực tiếp, và đó là mốc nên theo.
Câu hỏi đầu tiên: có nên nuôi không
Nếu nhà chưa nuôi và đang có một trong bốn nhóm trên — ví dụ con nhỏ ba tuổi đòi một con rùa, hay bà ngoại sống chung — thì câu trả lời thận trọng nhất là chờ. Chờ con lớn hơn, chờ hoàn cảnh gia đình thay đổi. Một con bò sát sống 15–20 năm hoặc lâu hơn; vài năm chờ đợi không làm mất gì, còn mua về rồi phải chuyển nhượng thì vất vả cho cả người lẫn con vật.
Nếu nhà đã nuôi và sắp có thay đổi — vợ mang thai, sắp sinh em bé, ông bà lên ở cùng, người thân bắt đầu điều trị ung thư — thì không cần vội vàng bỏ con vật. Hãy ngồi lại cả nhà và trả lời được những câu hỏi ở phần dưới. Trả lời được hết thì tiếp tục nuôi; không trả lời được thì chuyển nhượng.
Sắp xếp lại khi nhà có người dễ tổn thương
Ai chăm
- Một người lớn khoẻ mạnh nhận toàn bộ việc chăm: cho ăn, thay nước, dọn chuồng, bế con vật, rã đông mồi. Không chia việc cho người đang mang thai hay ông bà.
- Khi người đó đi công tác, đi vắng: đã có người thay thế không thuộc nhóm nguy cơ chưa? Đây là câu hỏi hay bị quên nhất.
Chuồng đặt ở đâu
- Phòng riêng có cửa đóng được: phòng làm việc, phòng kho sáng sủa. Không đặt trong phòng của em bé, phòng ngủ của người đang mang thai, phòng của ông bà.
- Không đặt ở bếp, phòng ăn, phòng khách nơi trẻ chơi trên sàn.
- Nhà ống nhiều tầng có thể dành một tầng phía trên cho chuồng; căn hộ nhỏ thì khó hơn, có khi phải chấp nhận chuồng trong phòng ngủ của người chăm.
- Chuồng đặt cao khỏi tầm với của trẻ, khoá nắp, khoá cửa.
Con vật đi lại ở đâu
- Không thả con vật bò tự do trong nhà, trên sofa, trên sàn nơi trẻ bò.
- Bế con vật chỉ trong phòng nuôi, rồi rửa tay trước khi ra ngoài.
Đồ dùng và chất thải
- Dụng cụ chuồng cất trong thùng có nắp ở phòng nuôi, không để ngoài.
- Nước bể rùa đổ ở bồn cầu, xô hút nước cất riêng — trẻ nhỏ rất thích nghịch xô nước.
- Chuột đông lạnh để trong hộp kín, túi riêng, ngăn riêng tủ đông; tốt nhất có một tủ đông nhỏ riêng nếu điều kiện cho phép.
- Không rửa đồ chuồng ở chỗ pha sữa, rửa bình sữa.
Khi đón em bé về nhà
Nhiều cặp vợ chồng trẻ nuôi bò sát từ trước khi có con. Những tháng đầu sau sinh rất bận, thói quen vệ sinh dễ lơi lỏng — đúng lúc em bé dễ tổn thương nhất. Một số việc nên làm sẵn trước khi sinh:
- Chuyển chuồng về chỗ cuối cùng từ trước, đừng đợi mang bé về mới dọn.
- Lắp sẵn bộ điều nhiệt, hẹn giờ đèn để việc chăm hằng ngày ít tốn thời gian.
- Rút gọn việc: chuyển sang nền giấy dễ thay trong vài tháng, chia sẵn thức ăn.
- Chuẩn bị chỗ rửa tay ngay gần phòng nuôi, có xà phòng sẵn.
- Thoả thuận rõ: người chăm con vật không bế bé ngay sau khi dọn chuồng mà chưa rửa tay, thay áo nếu áo dính bẩn.
Khi trẻ bắt đầu bò và tập đi, xem lại mọi thứ ở tầm thấp. Sau 5 tuổi, trẻ có thể dần dần được cho tiếp xúc có giám sát và học cách rửa tay — chuyện đó là một bài riêng.
Ông bà và người lớn tuổi
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà là người ở nhà nhiều nhất, nên hay "tiện tay" cho con vật ăn, thay nước giùm con cháu. Với bò sát, đó là điều nên tránh. Ngoài Salmonella, người lớn tuổi còn có rủi ro khác: cúi bê bể rùa nặng, trèo ghế với tới đèn, bị cắn khi với tay vào chuồng rắn. Nếu gia đình đi vắng và chỉ còn ông bà ở nhà, hãy nhờ người khác tới chăm, hoặc gửi con vật đi.
Khi nào nên chuyển nhượng
Không phải trường hợp nào cũng sắp xếp được. Một vài tình huống mà chuyển nhượng là lựa chọn có trách nhiệm hơn:
- Nhà chỉ có một phòng, không có chỗ tách chuồng khỏi chỗ ngủ của em bé.
- Không có người lớn khoẻ mạnh nào khác ngoài người đang thuộc nhóm nguy cơ có thể chăm.
- Bác sĩ điều trị khuyên người bệnh tránh xa vật nuôi trong thời gian điều trị.
- Con vật lớn, nặng, đòi hỏi nhiều (rùa sulcata lớn, trăn lớn) mà người chăm còn lại không đủ sức.
Chuyển nhượng cho người nuôi có kinh nghiệm, nhóm cứu hộ bò sát hoặc cơ sở nuôi hợp pháp; chuyển kèm giấy tờ nguồn gốc và hướng dẫn chăm sóc. Không thả ra ao hồ, công viên, rừng — kể cả với ý "phóng sinh". Bò sát ngoại lai được thả ra hoặc chết vì không hợp môi trường, hoặc trở thành mối hại cho sinh vật bản địa.
Khi người trong nhà bị tiêu chảy, sốt
Nếu trẻ nhỏ, người đang mang thai, người già hoặc người suy giảm miễn dịch trong nhà bị tiêu chảy, sốt, đau bụng, hãy đi khám sớm và nói với bác sĩ là nhà có nuôi bò sát. Đừng tự chẩn đoán, đừng tự mua thuốc. Con vật không cần "đi xét nghiệm để biết có phải tại nó không" trước — việc chẩn đoán cho người là việc của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu có được nuôi bò sát không?
CDC khuyến cáo phụ nữ mang thai không tiếp xúc trực tiếp với bò sát vì nguy cơ nhiễm Salmonella. Nếu nhà đã nuôi từ trước, có thể tiếp tục khi một người lớn khoẻ mạnh khác nhận toàn bộ việc chăm và chuồng đặt ở phòng riêng.
Nhà có trẻ dưới 5 tuổi có nên nuôi rùa không?
Theo khuyến cáo của CDC, nhà có trẻ dưới 5 tuổi nên cân nhắc không nuôi bò sát, kể cả rùa. Rùa nhỏ đặc biệt hay bị trẻ cầm nắm và cho vào miệng. Thận trọng nhất là chờ trẻ lớn hơn.
Sắp sinh em bé thì có phải bỏ bò sát đang nuôi?
Không nhất thiết. Nếu có người lớn khoẻ mạnh nhận chăm, chuồng đặt ở phòng riêng xa em bé, con vật không đi lại tự do và vệ sinh nghiêm ngặt, gia đình có thể tiếp tục nuôi. Không sắp xếp được thì chuyển nhượng có trách nhiệm.
Ông bà có nên chăm bò sát giùm con cháu không?
Nên tránh. Người trên 65 tuổi thuộc nhóm dễ bị nhiễm Salmonella nặng, và còn rủi ro té ngã, bị cắn khi chăm. Khi gia đình đi vắng, nên nhờ người khác hoặc gửi con vật đi.
Không nuôi được nữa thì thả bò sát ra ao hồ có được không?
Không. Bò sát ngoại lai thả ra có thể chết hoặc gây hại cho sinh vật bản địa, rùa tai đỏ còn nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại. Hãy chuyển nhượng cho người nuôi có kinh nghiệm, nhóm cứu hộ hoặc cơ sở nuôi hợp pháp.
