Những thứ không được cho bò sát ăn gồm: đom đóm (có độc tố tim, đã được ghi nhận gây chết ở rồng Úc), côn trùng bắt ngoài vườn (thuốc trừ sâu, ký sinh, loài có độc), bơ và một số cây độc như trúc đào, hành tỏi, sô-cô-la, đồ ăn của người, sữa, và động vật bắt ngoài tự nhiên như chuột đồng, thằn lằn, ếch nhái. Rùa và kỳ nhông xanh còn không nên ăn thức ăn chó mèo vì dư đạm. Nếu con vật đã ăn thứ nghi độc, đưa ngay đi bác sĩ thú y chuyên bò sát, không tự gây nôn.
Đom đóm: nguy hiểm số một
Đom đóm chứa nhóm chất gọi là lucibufagin, thuộc họ chất có tác động mạnh lên tim, giống độc tố trên da cóc. Các báo cáo khoa học từ cuối những năm 1990 đã mô tả những ca rồng Úc chết nhanh sau khi ăn đom đóm, và từ đó lời cảnh báo này có mặt trong hầu hết tài liệu chăm sóc bò sát.
Điều đáng sợ là liều độc rất nhỏ so với cơ thể thằn lằn: theo các tài liệu này, một con đom đóm có thể đủ gây nguy hiểm cho con rồng Úc. Không có cách sơ cứu tại nhà.
Ở Việt Nam, đom đóm vẫn còn ở nhiều vùng quê, ven ruộng, vườn cây ăn trái miền Tây. Mùa mưa, đom đóm có thể bay vào nhà. Nếu chuồng có lưới thông gió mà để ngoài hiên, một con lọt vào là rủi ro thật. Lưới chuồng đặt gần cửa sổ cần đủ mịn, và không bao giờ bắt đom đóm cho bò sát "chơi".
Côn trùng bắt ngoài tự nhiên
Bắt châu chấu, cào cào, dế ngoài đồng cho bò sát có vẻ tự nhiên và rẻ. Nhưng có ba rủi ro:
- Thuốc trừ sâu. Ruộng lúa, vườn rau, bãi cỏ công viên đều có thể được phun thuốc. Côn trùng nhiễm thuốc chưa chết vẫn chứa đủ để hại một con thằn lằn nhỏ.
- Ký sinh trùng. Côn trùng ngoài tự nhiên là vật chủ trung gian của nhiều loại giun sán.
- Loài có độc hoặc nguy hiểm. Ngoài đom đóm, có bọ cánh cứng tiết chất gây phồng rộp, sâu róm có lông gây ngứa, bọ xít tiết dịch hôi hắc. Nhện, rết, bọ cạp có thể cắn đốt ngược lại con bò sát.
Ngoài ra, những con côn trùng thường bay vào nhà dưới bóng đèn như thiêu thân, muỗi, mối cánh cũng không nên dùng: không rõ chúng từ đâu tới và đã tiếp xúc với gì.
Thực vật độc và thực phẩm của người
| Thứ cần tránh | Vì sao |
|---|---|
| Bơ (quả, lá, hạt) | Chứa persin, được ghi nhận độc với nhiều loài động vật; giới nuôi bò sát tránh hẳn |
| Trúc đào, đỗ quyên, lá sắn (khoai mì) sống | Có độc tố tim hoặc chất sinh ra xyanua |
| Lá cà chua, lá và mầm khoai tây | Chứa solanin |
| Hành, tỏi, hẹ | Gây hại hồng cầu ở nhiều loài; không có giá trị với bò sát |
| Lá đại hoàng | Rất nhiều oxalat |
| Sô-cô-la, cà phê, trà | Chất kích thích độc với động vật |
| Cơm, bánh mì, mì, đồ chiên, đồ có gia vị | Không phải thức ăn tự nhiên; nhiều muối, mỡ, tinh bột |
| Sữa, phô mai, sữa chua | Bò sát không tiêu hoá được đường sữa |
| Trái cây chua họ cam quýt | Giới nuôi rồng Úc thường khuyên tránh vì quá chua, dễ gây rối loạn tiêu hoá |
Danh sách không đầy đủ. Nguyên tắc an toàn: thứ gì không chắc thì không cho. Chỉ cho những loại rau, hoa, côn trùng đã được xác nhận an toàn cho đúng loài mình nuôi.
Cây cảnh trong nhà cũng cần để ý: bò sát được thả đi dạo trong nhà có thể gặm lá trầu bà, vạn niên thanh, lan ý (có tinh thể canxi oxalat gây kích ứng miệng). Thu dọn chậu cây trước khi cho con vật ra ngoài chuồng.
Động vật bắt ngoài tự nhiên
Thạch sùng, thằn lằn bắt trong nhà, chuột đồng, ếch nhái, cá ao: tất cả đều không nên dùng làm mồi.
- Ký sinh trùng và mầm bệnh từ động vật hoang dã có thể truyền sang bò sát nuôi, có loại rất khó điều trị.
- Chuột hoang có thể đã ăn bả chuột; chất độc trong bả có thể gây hại cho con rắn ăn nó.
- Một số loài ếch, cóc có độc tố trên da.
- Bắt động vật hoang dã trái với tinh thần nuôi có trách nhiệm, và ở nhiều nơi có thể vi phạm quy định bảo vệ động vật.
Rắn ăn mồi nên dùng chuột nhân nuôi đông lạnh rã đông. Rùa nước ăn tạp nên dùng thức ăn viên dành cho rùa, côn trùng nhân nuôi, rau và cá nhỏ sạch.
Với rùa nước và một số loài ăn cá, lưu ý thêm: một số loại cá nước ngọt nhỏ và cá đông lạnh chứa men phá huỷ vitamin B1 (thiaminase). Cho ăn chủ yếu bằng loại cá này lâu ngày có thể gây thiếu B1. Cá chỉ nên là một phần nhỏ, đa dạng cùng các nguồn khác.
Thức ăn chó mèo và thịt sống
Có người cho rùa, kỳ nhông xanh, rồng Úc ăn thức ăn chó mèo vì "nhiều đạm, chóng lớn". Điều này gây hại lâu dài:
- Kỳ nhông xanh, rùa cạn là loài ăn thực vật. Đạm động vật dư thừa liên quan tới bệnh thận, gút và mai gồ ở rùa.
- Rồng Úc nhận đạm từ côn trùng là đủ; thức ăn chó mèo thường quá nhiều mỡ và đạm, tỉ lệ vitamin không hợp.
- Thịt bò, thịt heo xay thiếu canxi trầm trọng (không có xương), nhiều mỡ.
Khi con vật đã ăn phải thứ nghi độc
- Đưa con vật ra khỏi nguồn độc, nhặt sạch phần còn lại trong chuồng.
- Ghi lại: ăn gì, khoảng bao nhiêu, lúc nào. Nếu được, giữ lại một mẫu (con côn trùng, lá cây) hoặc chụp ảnh.
- Gọi và đưa ngay đi bác sĩ thú y chuyên bò sát. Với đom đóm, thời gian rất quan trọng.
- Không tự gây nôn, không tự cho uống dầu, sữa, than hay bất cứ thứ gì theo mẹo truyền miệng. Bò sát nôn có nguy cơ sặc vào đường thở.
- Giữ con vật ở nhiệt độ thích hợp trên đường đi khám.
Dấu hiệu có thể gặp sau khi ăn phải thứ độc: há miệng thở, đổi màu da bất thường (rồng Úc sẫm màu đột ngột), co giật, nôn, lờ đờ, mất thăng bằng. Không có dấu hiệu cũng không có nghĩa là an toàn; nhiều độc tố tác động nhanh và không báo trước.
Góc nhìn hôm nay: nguồn gốc của từng bữa ăn
Người nuôi cẩn thận biết rõ nguồn gốc của mọi thứ đi vào chuồng: côn trùng nhân nuôi từ đàn nào, rau trồng ở đâu, chuột đông lạnh nhập từ cơ sở nào. Nghe có vẻ khắt khe, nhưng đó là cách ngăn những tai nạn không thể đảo ngược. Hãy dán một danh sách ngắn "không bao giờ cho ăn" cạnh chuồng, đặc biệt khi nhà có trẻ nhỏ hay có người chăm hộ: rất nhiều tai nạn xảy ra vì ai đó muốn "cho nó ăn thử".
Câu hỏi thường gặp
Rồng Úc ăn đom đóm có sao không?
Rất nguy hiểm. Đom đóm chứa lucibufagin, chất có tác động mạnh lên tim, đã được ghi nhận gây chết ở rồng Úc chỉ với lượng nhỏ. Nếu nghi rồng Úc đã ăn đom đóm, đưa ngay đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Bò sát có ăn được bơ không?
Không. Bơ chứa persin, được ghi nhận độc với nhiều loài động vật, và giới nuôi bò sát tránh hẳn cả quả, lá và hạt. Hãy chỉ cho ăn những loại rau quả đã được xác nhận an toàn cho loài mình nuôi.
Có nên bắt thạch sùng, thằn lằn cho rắn ăn không?
Không nên. Động vật bắt ngoài tự nhiên có thể mang ký sinh trùng và mầm bệnh khó điều trị, và việc bắt chúng trái với nuôi có trách nhiệm. Rắn nên ăn chuột nhân nuôi đông lạnh rã đông.
Cho rùa ăn thức ăn chó mèo được không?
Không nên. Thức ăn chó mèo quá nhiều đạm động vật và mỡ. Với rùa cạn và kỳ nhông xanh vốn ăn thực vật, đạm dư thừa liên quan tới bệnh thận, gút và mai gồ.
Bò sát ăn phải thứ độc phải làm gì?
Dọn nguồn độc, ghi lại con vật ăn gì, bao nhiêu, lúc nào, giữ mẫu nếu được, rồi đưa ngay đi bác sĩ thú y chuyên bò sát. Không tự gây nôn hay cho uống thứ gì theo mẹo dân gian.