Việt Nam là một trong những nơi phát hiện nhiều loài bò sát mới nhất thế giới trong khoảng hai thập kỷ gần đây: gần như năm nào cũng có thêm loài thạch sùng ngón, thằn lằn, rắn được mô tả từ các dãy núi đá vôi, cao nguyên và đảo của Việt Nam. Những ví dụ nổi tiếng gồm thạch sùng mí Cát Bà (2008), rắn lục Trường Sơn (2004) và nhông cát Ngô Văn Trí (2010), một loài toàn con cái được phát hiện qua những con bày bán ở quán ăn. Nhưng mô tả loài mới cũng mang theo rủi ro: một số loài vừa có tên đã bị săn cho thị trường thú cảnh.
Bài này giải thích vì sao Việt Nam "đẻ" ra nhiều loài bò sát mới, kể vài câu chuyện cụ thể, và vì sao người yêu bò sát nên đứng về phía bảo vệ chúng thay vì sưu tầm.
"Loài mới" nghĩa là gì
"Loài mới được mô tả" không có nghĩa là con vật mới xuất hiện. Nó đã sống ở đó hàng nghìn, hàng triệu năm; điều mới là lần đầu tiên các nhà khoa học thu mẫu, so sánh với các loài đã biết, chứng minh nó khác biệt và công bố tên khoa học trên một tạp chí có bình duyệt. Một bài mô tả loài thường gồm: mẫu chuẩn được lưu ở bảo tàng, đặc điểm hình thái, dữ liệu di truyền, nơi phát hiện, và so sánh với các loài gần.
Có hai kiểu phát hiện chính. Kiểu thứ nhất là tìm ra con vật ở nơi chưa ai khảo sát kỹ. Kiểu thứ hai là phân tích ADN cho thấy những quần thể trông giống nhau thật ra là các loài khác nhau, gọi là loài ẩn (cryptic species).
Vì sao Việt Nam có nhiều loài bò sát mới
- Núi đá vôi như những hòn đảo. Các khối đá vôi ở miền Bắc và miền Trung, như Cát Bà, Hữu Liên, Phong Nha – Kẻ Bàng, bị ngăn cách bởi đồng bằng, thung lũng. Bò sát nhỏ sống trong khe đá, hang động khó di chuyển qua lại, nên mỗi khối đá có thể có loài riêng.
- Địa hình đa dạng. Từ núi cao Hoàng Liên, Ngọc Linh, cao nguyên Langbian đến rừng thấp Nam Bộ và hàng nghìn hòn đảo.
- Khảo sát còn mới. Nhiều vùng rừng chỉ được khảo sát kỹ về bò sát từ cuối thế kỷ 20.
- Công cụ di truyền. Phân tích ADN giúp tách các loài trông giống nhau.
- Hợp tác nghiên cứu. Các nhà khoa học Việt Nam ở Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, các trường đại học cùng cộng sự quốc tế đã khảo sát đều đặn nhiều năm.
Một số câu chuyện cụ thể
| Năm mô tả | Loài | Nơi | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| 2004 | Rắn lục Trường Sơn (Trimeresurus truongsonensis) | Vùng Phong Nha – Kẻ Bàng (nay thuộc Quảng Trị) | Rắn lục sống ở núi đá vôi, phân bố hẹp |
| 2008 | Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis) | Đảo Cát Bà (Hải Phòng) | Có mí mắt cử động được, khác với thạch sùng nhà |
| 2008 | Thạch sùng mí Hữu Liên (Goniurosaurus huuliensis) | Hữu Liên (Lạng Sơn) | Sống trong vùng núi đá vôi hẹp |
| 2010 | Nhông cát Ngô Văn Trí (Leiolepis ngovantrii) | Vùng ven biển phía đông Nam Bộ | Loài toàn con cái, sinh sản đơn tính |
| 2016 | Thằn lằn cá sấu Việt Nam (Shinisaurus crocodilurus vietnamensis) | Vùng Yên Tử | Mô tả là phân loài riêng của quần thể Việt Nam |
Ngoài các loài trong bảng, chi thạch sùng ngón (Cyrtodactylus) là nhóm có nhiều loài mới nhất: hàng chục loài đã được mô tả từ Việt Nam, nhiều loài chỉ biết ở một khối núi đá vôi hay một hệ thống hang.
Nhông cát toàn con cái phát hiện trên bàn ăn
Câu chuyện của Leiolepis ngovantrii thường được kể lại vì sự bất ngờ của nó. Nhà nghiên cứu Ngô Văn Trí chú ý đến những con nhông cát được bày bán ở các quán ăn vùng ven biển phía đông Nam Bộ. Khi các nhà khoa học xem xét kỹ, họ không tìm được con đực nào. Phân tích sau đó cho thấy đây là loài sinh sản đơn tính: con cái đẻ trứng nở ra con cái mà không cần con đực, có nguồn gốc từ sự lai giữa hai loài nhông cát khác. Loài được đặt tên theo người đã phát hiện ra nó.
Câu chuyện ấy cũng nói lên một điều không vui: loài được giới khoa học biết đến lần đầu khi đã nằm trong thực đơn.
Mặt trái: tên khoa học thành "bản đồ kho báu"
Năm 2006, một nhóm nhà nghiên cứu viết trên tạp chí Science cảnh báo rằng việc công bố loài mới, kèm địa điểm chính xác, có thể khiến loài bị săn cho thị trường thú cảnh. Những loài đẹp, hiếm, phân bố hẹp là mục tiêu ưa thích của người sưu tầm, và bài báo khoa học vô tình chỉ đường cho người đi bắt.
Nhóm thạch sùng mí (Goniurosaurus) là ví dụ thường được nhắc: với đôi mắt có mí, màu sắc nổi bật, chúng được săn đón trên thị trường thú cảnh quốc tế. Tại Hội nghị các bên CITES năm 2019, các loài thạch sùng mí ở Trung Quốc và Việt Nam được đưa vào Phụ lục II để kiểm soát buôn bán. Từ đó, nhiều bài mô tả loài mới chủ động không công bố toạ độ chính xác của nơi phát hiện.
Loài mới thường là loài đã bị đe doạ
Một loài chỉ sống trên một khối đá vôi vài ki-lô-mét vuông có thể đã bị đe doạ ngay từ lúc được mô tả. Khai thác đá vôi làm xi măng, phá rừng quanh núi, làm đường, du lịch hang động không kiểm soát đều có thể xoá sổ cả loài. Nhiều bài mô tả loài mới kết thúc bằng khuyến nghị đánh giá mức độ đe doạ và đưa vùng sống vào diện bảo vệ.
Theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES, các loài bò sát bản địa thuộc diện bảo vệ không được săn bắt, mua bán khi không có giấy phép. Loài mới mô tả có thể chưa kịp được đưa vào danh mục pháp lý, nhưng điều đó không có nghĩa là "được phép" bắt: chúng vẫn là động vật rừng, và nhiều nơi phát hiện nằm trong vườn quốc gia, khu bảo tồn.
Người yêu bò sát có thể đóng góp thế nào
- Không mua loài bản địa, nhất là loài "mới", "hiếm", "chưa ai có". Đó chính là nhu cầu đẩy loài vào nguy hiểm.
- Chụp ảnh, ghi chép khi đi rừng, góp dữ liệu cho các nền tảng khoa học công dân; nhưng không công khai vị trí chính xác của loài hiếm.
- Đọc và chia sẻ kiến thức từ các bài phổ biến của nhà nghiên cứu Việt Nam.
- Báo khi thấy rao bán loài bản địa: kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522).
Góc nhìn hôm nay: còn bao nhiêu loài chưa có tên
Không ai biết chắc. Nhưng nhịp mô tả loài mới chưa có dấu hiệu chậm lại, cho thấy rừng núi Việt Nam vẫn còn nhiều điều chưa được ghi chép. Muốn theo dõi, có thể tìm các tạp chí chuyên ngành về bò sát lưỡng cư, bản tin của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, và các bài phổ biến khoa học trên báo chí trong nước mỗi khi có loài mới được công bố. Điều quan trọng là, với mỗi cái tên mới, hãy nghĩ đến nơi nó sống trước khi nghĩ đến việc được nhìn tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam phát hiện nhiều loài bò sát mới?
Núi đá vôi bị chia cắt như những hòn đảo khiến mỗi khối núi có thể có loài riêng; địa hình đa dạng; nhiều vùng mới được khảo sát kỹ; và phân tích ADN giúp tách các loài trông giống nhau.
Nhông cát Ngô Văn Trí có gì đặc biệt?
Leiolepis ngovantrii, mô tả năm 2010, là loài toàn con cái, sinh sản đơn tính mà không cần con đực. Loài được phát hiện qua những con bày bán ở quán ăn vùng ven biển phía đông Nam Bộ.
Thạch sùng mí là gì?
Thạch sùng mí (chi Goniurosaurus) là nhóm thằn lằn có mí mắt cử động được, sống ở núi đá vôi. Một số loài ở Việt Nam được mô tả năm 2008; nhóm này được đưa vào Phụ lục II CITES năm 2019 do bị săn cho thú cảnh.
Loài mới phát hiện có được bắt về nuôi không?
Không. Loài mới mô tả vẫn là động vật rừng, thường phân bố rất hẹp và đã bị đe doạ; nhiều nơi phát hiện nằm trong khu bảo vệ. Săn bắt chúng gây hại trực tiếp cho loài và có thể vi phạm quy định.
Vì sao nhiều bài mô tả loài mới không ghi vị trí chính xác?
Vì đã có những loài bị săn cho thị trường thú cảnh ngay sau khi được công bố. Giấu toạ độ chính xác giúp giảm nguy cơ người sưu tầm tìm đến nơi loài sống.
