Cho bò sát phơi nắng thật ngoài trời: lợi ích, rủi ro và cách làm

Cho bò sát phơi nắng thật ngoài trời có lợi: ánh mặt trời cho tia UVB mạnh hơn mọi bóng đèn, ánh sáng đầy đủ và nhiều con vật trở nên hoạt bát hẳn. Nhưng nắng Việt Nam rất gắt, nên rủi ro cũng lớn: quá nhiệt chỉ trong vài phút nếu để trong hộp kín, chim săn mồi, mèo, chó, và con vật trốn thoát. Phơi đúng cách là phơi trong lồng lưới thoáng, luôn có bóng râm và nước, vào sáng sớm hoặc chiều muộn, và luôn có người ở bên.

Nắng thật cho bò sát những gì

Bò sát ăn côn trùng và ăn rau như rồng Úc, rùa cạn, kỳ nhông xanh (Iguana iguana) cần tia UVB để da tổng hợp vitamin D3, từ đó hấp thu canxi. Thiếu UVB lâu ngày là một nguyên nhân chính của bệnh chuyển hoá xương (MBD). Đèn UVB trong chuồng giải quyết được nhu cầu này, nhưng mặt trời vẫn là nguồn mạnh và đầy đủ phổ nhất.

Ngoài UVB, nắng thật còn cho ánh sáng mạnh, đủ màu, và một khoảng nhiệt rộng giữa chỗ nắng và chỗ râm. Nhiều người nuôi kể con vật tươi màu hơn, ăn ngon hơn sau những buổi phơi nắng đều đặn. Đó là quan sát phổ biến trong giới nuôi, dù mỗi cá thể một khác.

Phơi qua cửa kính không tính

Kính cửa sổ thông thường chặn phần lớn tia UVB. Con vật nằm phơi sau cửa kính được ấm và sáng, nhưng gần như không được thứ cần nhất. Lưới chống muỗi bằng nhựa hay kim loại cũng cản bớt một phần, mắt lưới càng dày càng cản nhiều. Muốn có UVB từ mặt trời, con vật phải ở ngoài trời, dưới ánh nắng không qua kính.

Rủi ro lớn nhất: quá nhiệt trong hộp kín

Đây là sai lầm có thể giết con vật nhanh nhất. Một chuồng kính hay hộp nhựa đậy nắp đặt ngoài nắng nóng lên như ô tô đóng kín cửa giữa trưa. Bò sát không có lối thoát sẽ quá nhiệt chỉ trong một thời gian rất ngắn.

• Không bao giờ đặt chuồng kính, hộp nhựa, thùng xốp ra nắng.
• Chỉ dùng lồng lưới thoáng hoàn toàn (khung gỗ hoặc nhôm bọc lưới) để phơi.
• Một nửa lồng luôn có bóng râm thật: tấm che, mái, lá cây phủ. Bóng râm phải còn đó cả khi mặt trời di chuyển.
• Có khay nước trong phần râm.
• Đặt lồng trên nền cỏ hoặc gỗ, không đặt trên sân xi măng, nền gạch, mái tôn — những mặt này giữa trưa nóng hơn không khí rất nhiều.

Giờ nào và bao lâu

Chỉ số UV giữa trưa mùa hè ở Việt Nam thường ở mức rất cao, có hôm cực cao. Đó là lúc nắng có hại cho cả người lẫn con vật, nhiệt độ cũng ở đỉnh. Giới nuôi thường chọn:

Lần đầu nên bắt đầu ngắn, khoảng 10–15 phút, quan sát con vật rồi mới tăng dần. Không có con số "đủ" chung cho mọi loài; dấu hiệu con vật tự rút vào bóng râm thường xuyên là đủ rồi.

Dấu hiệu đang quá nóng

• Há miệng kéo dài, nhất là khi đã nằm ở chỗ râm.
• Chạy loạn quanh lồng, cố đào hoặc trèo ra.
• Rồng Úc chuyển màu rất nhạt, nằm dẹt người bất thường; rùa sùi bọt mép.
• Lờ đờ, phản ứng chậm.

Thấy những dấu hiệu này, đưa con vật vào trong nhà chỗ mát ngay, cho nước nhiệt độ phòng, không nhúng nước lạnh. Nếu con vật không trở lại bình thường nhanh, gọi bác sĩ thú y chuyên bò sát (exotic).

Kẻ săn mồi và trốn thoát

Ngay giữa thành phố, chim săn mồi, quạ, mèo hoang, chó nhà hàng xóm đều có thể nhắm vào một con bò sát nằm phơi. Rắn và thằn lằn nhỏ còn có thể chui qua khe rất nhỏ.

• Lồng phải có nắp lưới, cả khi con vật "không biết trèo". Nắp còn chặn chim từ trên xuống.
• Lưới kim loại chắc, không dùng lưới nhựa mỏng mà mèo có thể xé.
• Luôn có người ở bên. Không để lồng phơi rồi đi chợ, đi làm.
• Không thả con vật tự do trên sân, sân thượng, ban công, dù chỉ "một chút". Rắn ngô, tắc kè da báo có thể biến mất trong vài giây. Thả rông còn có thể khiến con vật thoát ra ngoài — điều không được để xảy ra với bất kỳ bò sát ngoại lai nào.
• Không dùng dây đai, dây dắt cho thằn lằn ở chỗ đông người; con vật hoảng có thể tự gây chấn thương.

Theo từng kiểu nhà

• Nhà ống có sân thượng: chỗ thuận nhất. Đặt lồng trên ván gỗ hoặc thảm cỏ nhân tạo kê cao, không trên nền gạch. Che một nửa lồng.
• Căn hộ chung cư có ban công: ban công thường chỉ có nắng một phần ngày. Dùng lồng lưới nhỏ, kiểm tra kỹ lan can để con vật không rơi nếu lồng đổ. Không đặt lồng sát mép lan can.
• Phòng trọ: thường không có chỗ phơi an toàn. Đèn UVB đúng loại, đúng khoảng cách trong chuồng là giải pháp chính — đừng vì không phơi được mà lo; con vật vẫn sống khoẻ với đèn tốt.
• Nhà vườn: chuồng ngoài trời cố định cho rùa cạn là lý tưởng, nhưng phải có rào chống đào hang, mái che mưa, chỗ râm và chỗ trú ấm khi trời lạnh.

Những loài không cần, hoặc không nên phơi nắng

• Tắc kè mào: loài hoạt động lúc chạng vạng, nhạy nóng. Nắng nóng ngoài trời rất nguy hiểm; giới nuôi thường không phơi nắng loài này.
• Tắc kè da báo: hoạt động chủ yếu lúc chạng vạng, đêm. Một số người cho dùng UVB mức thấp trong chuồng; phơi nắng trực tiếp không phải nhu cầu chính.
• Trăn bóng, rắn ngô: không cần phơi nắng để sống khoẻ. Đưa rắn ra ngoài phần lớn chỉ thêm nguy cơ trốn thoát và quá nhiệt.
• Con vật đang ốm, vừa ăn bữa lớn, đang lột da: để yên trong chuồng.

Sau buổi phơi

Đưa con vật về chuồng, kiểm tra nhanh có dấu hiệu bất thường không, rửa tay bằng xà phòng sau khi bế con vật và sau khi thu dọn lồng phơi. Lồng phơi nên được vệ sinh như mọi dụng cụ của bò sát và cất ở chỗ riêng.

Phơi nắng thật là phần bổ sung, không thay thế đèn UVB trong chuồng. Những tuần trời mưa, rét, hay những ngày bận, con vật vẫn phải nhận đủ UVB từ đèn.