Nồm ẩm tháng hai, tháng ba ở miền Bắc làm chuồng bò sát đọng nước trên vách, nền ướt lâu khô, mốc mọc trên gỗ và xơ dừa, côn trùng mồi chết hàng loạt. Với loài quen khí hậu khô như rồng Úc hay tắc kè da báo, ẩm kéo dài cộng nền bẩn là điều kiện thuận cho bệnh da và viêm đường hô hấp. Việc cần làm là giữ chuồng thông thoáng, giữ nền khô, dọn mốc sớm, chứ không phải bịt kín chuồng lại.
Nồm là gì và vì sao chuồng "đổ mồ hôi"
Nồm xảy ra khi sau những đợt rét, gió đông nam mang không khí ấm và ẩm từ biển vào. Tường, sàn, kính trong nhà vẫn còn lạnh, nên hơi nước gặp bề mặt lạnh thì ngưng thành giọt. Ở Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh, Ninh Bình, những ngày nồm nặng độ ẩm không khí lên gần mức bão hoà, sàn gạch trơn như vừa lau, quần áo phơi mấy ngày không khô.
Chuồng kính là bề mặt lạnh lý tưởng để nước đọng. Đêm, nguồn nhiệt trong chuồng làm không khí bên trong ấm và ẩm hơn; vách kính phía ngoài tiếp xúc với phòng lạnh hơn; thế là mặt trong vách mờ hơi nước, giọt chảy xuống nền. Sáng ra nền góc chuồng ướt sũng, nhất là góc xa đèn.
Điều cần nhớ: độ ẩm không khí cao không đáng sợ bằng nước đọng lại và nền ướt lâu ngày. Bò sát vùng nhiệt đới sống trong không khí ẩm cả đời; thứ gây bệnh là mặt nền ướt, bẩn, thiếu thông khí, kéo dài nhiều ngày.
Những vấn đề hay gặp trong mùa nồm
| Vấn đề | Thấy gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Mốc trên nền, gỗ, chỗ trốn | Đốm trắng, xanh, đen; mùi ngai ngái | Nền xơ dừa, đất, gỗ lũa giữ ẩm; thức ăn thừa và phân không dọn |
| Bệnh da, vảy bụng | Vảy bụng đổi màu nâu, đỏ, sưng, có mảng loét hoặc phồng | Con vật nằm lâu trên nền ướt bẩn; hay gặp ở rắn và loài sống ở vùng khô |
| Viêm đường hô hấp | Thở há miệng, bọt mép, khò khè, nước mũi | Ẩm đi kèm lạnh, không khí tù trong chuồng bị bịt kín |
| Lột da khó ở loài sống khô | Ít gặp hơn mùa hanh khô; nhưng da bong từng mảng ướt, dính bẩn | Nền bẩn và ướt làm da mới dễ bị nhiễm khuẩn |
| Côn trùng mồi chết hàng loạt | Hộp dế bốc mùi, dế chết dính nhau, mốc trên thức ăn của dế | Hộp nuôi mồi đọng hơi nước, thức ăn ướt lên mốc |
Mốc trong chuồng không chỉ xấu mắt. Một số loại mốc và vi khuẩn phát triển mạnh trên nền ướt có thể gây nhiễm trùng da, đường hô hấp ở bò sát. Vảy bụng đổi màu, phồng rộp, loét hoặc con vật thở bất thường là lúc đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát (exotic), không tự bôi thuốc, không tự cho uống kháng sinh.
Thông khí: điều trái với phản xạ mùa lạnh
Sau mấy tuần rét, nhiều người đã quen phủ chăn kín chuồng. Đến nồm, chính tấm chăn đó giữ hơi nước lại. Cách điều chỉnh:
- Gỡ bớt vật che nóc chuồng vào ban ngày. Ban đêm nếu trời còn lạnh thì vẫn phủ, nhưng chừa khe rộng hơn mùa rét.
- Không phun sương theo lịch cũ. Lịch phun sương mùa khô hanh có thể quá thừa trong mùa nồm. Nhìn ẩm kế và nhìn nền: nền còn ẩm thì bỏ lượt phun.
- Kiểm lỗ thông khí của chuồng. Chuồng mở cửa trước có lỗ thông khí thấp và cao để không khí đối lưu. Đừng dán băng keo bịt chúng lại để "giữ ấm".
- Đặt một quạt nhỏ trong phòng chạy chế độ nhẹ, hướng vào tường hoặc trần cho không khí phòng chuyển động, không thổi thẳng vào con vật.
Làm khô phòng nuôi: đóng cửa, máy hút ẩm, điều hoà
Mẹo của người miền Bắc là đóng kín cửa phòng trong những ngày nồm nặng, không mở cửa đón gió nồm vào. Không khí ấm ẩm từ ngoài chính là thứ mang hơi nước tới.
Phòng nuôi có thể làm khô bằng:
- Máy hút ẩm: công cụ hợp nhất. Đặt máy cách chuồng, đổ nước trong khay thường xuyên. Theo dõi ẩm kế trong chuồng, không cần đưa phòng xuống quá khô.
- Điều hoà chế độ làm khô (dry): hiệu quả, nhưng đồng thời làm phòng mát đi. Nhớ kiểm lại điểm nóng và vùng mát trong chuồng sau khi bật.
- Điều hoà hai chiều chế độ sưởi: khi phòng ấm lên, tường và kính ấm theo, nước bớt đọng.
Với phòng trọ nhỏ không có điều hoà, cách rẻ nhất vẫn là đóng cửa, kê chuồng xa tường ngoài, dán xốp cách nhiệt lên mặt sau chuồng để vách kính bớt lạnh, và lau khô vách mỗi sáng. Nhà ống tầng trệt lát gạch là nơi nồm nặng nhất trong nhà; nếu có thể, mùa này đưa chuồng lên tầng trên.
Theo từng loại nền chuồng
| Nền | Mùa nồm | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Giấy, khăn giấy, thảm nhựa trơn | Dễ xử lý nhất | Thay giấy mỗi khi ẩm, lau khô sàn chuồng |
| Xơ dừa, đất trộn | Giữ ẩm lâu, dễ mốc lớp mặt | Xới lớp mặt cho thoáng, bỏ phần mốc, giảm hoặc ngưng phun |
| Gỗ lũa, vỏ cây, chỗ trốn bằng gỗ | Hút nước, mốc ở mặt dưới | Lật lên kiểm mặt dưới hằng tuần; mốc nhiều thì lấy ra phơi khô hoặc thay |
| Chuồng sinh học (bioactive) | Đã có hệ dọn vệ sinh, thường tự xử lý mốc ít | Mốc bùng lên vài ngày là bình thường, nhưng nếu kéo dài, có mùi hôi thì chuồng đang quá ướt |
Với loài sống vùng khô như rồng Úc hay tắc kè da báo, mùa nồm là lúc cân nhắc tạm dùng nền dễ thay như giấy hay thảm, cho tới khi trời hanh trở lại. Với loài cần ẩm như trăn bóng hay tắc kè mào, đừng hoảng khi ẩm kế báo cao — chỉ cần nền không đọng nước và không khí vẫn lưu thông.
Hộp ẩm, đĩa nước và thức ăn trong mùa nồm
- Hộp ẩm (hộp trốn có rêu ẩm, dùng cho tắc kè lột da) mùa này có thể để rêu ít ướt hơn, thay rêu thường hơn vì nhanh hôi.
- Đĩa nước: dời ra xa điểm nóng một chút để bớt bốc hơi trong chuồng, nhưng vẫn luôn có nước sạch, thay hằng ngày.
- Rau cho rồng Úc, rùa cạn: gắp phần thừa ra sau vài giờ. Rau ướt nằm cả đêm trên nền là ổ mốc.
- Côn trùng mồi: hộp nuôi dế, gián cần thông khí tốt hơn, thức ăn cho mồi dùng loại khô, nguồn nước là miếng rau củ thay hằng ngày thay vì bông thấm nước. Mồi chết thì bỏ ngay, không đưa cho bò sát ăn.
Lau mốc và vệ sinh chuồng cho đúng
Khi thấy mốc, lấy phần nền bị mốc ra, lau vách và đồ trang trí, phơi khô đồ gỗ. Nếu cần khử trùng, chọn chất khử trùng dùng được cho chuồng thú, pha theo nhãn, để đủ thời gian tiếp xúc, xả sạch và để khô, bay hết mùi trước khi cho con vật vào lại. Đeo găng tay khi làm và rửa tay bằng xà phòng sau đó.
Không xịt thuốc diệt nấm mốc dạng xịt phòng, nước hoa xịt phòng hay tinh dầu vào chuồng hay ngay cạnh chuồng. Bò sát có đường hô hấp nhạy với hơi hoá chất.
Khi nồm qua đi: kiểm lại một lượt
Thường đến tháng tư, khi nắng lên và không còn những đợt không khí lạnh xen giữa, nồm hết. Đó là lúc:
- Thay toàn bộ nền đã dùng qua mùa nồm nếu là xơ dừa, đất trộn ở chuồng loài sống khô.
- Lật kiểm chỗ trốn, gỗ lũa, phơi nắng đồ trang trí rồi mới đưa lại vào chuồng.
- Đưa lịch phun sương trở về mức cũ, theo ẩm kế.
- Cân con vật, xem lại vảy bụng. Vết đổi màu còn sót từ mùa nồm phải được bác sĩ thú y xem.
- Chuẩn bị cho mùa nóng sắp tới: tháng năm, tháng sáu, chuồng sẽ phải đối mặt với chuyện ngược lại hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nồm có nên phun sương cho chuồng bò sát không?
Nên giảm hoặc bỏ lượt phun khi nền còn ẩm và ẩm kế đã cao. Lịch phun của mùa khô hanh thường quá thừa trong mùa nồm. Loài cần ẩm vẫn phải có nước uống sạch, nhưng không nên để nền ướt sũng nhiều ngày.
Chuồng bò sát bị mốc có nguy hiểm không?
Mốc trên nền và đồ gỗ báo hiệu chuồng quá ướt và bẩn, môi trường dễ gây bệnh da và đường hô hấp. Hãy bỏ phần nền mốc, lau khô, tăng thông khí. Nếu con vật có vảy đổi màu, phồng rộp hay thở bất thường thì đi bác sĩ thú y chuyên bò sát.
Vảy bụng rắn bị nâu đỏ sau mùa nồm là bệnh gì?
Vảy bụng đổi màu, sưng, có mảng loét thường liên quan tới việc nằm lâu trên nền ướt bẩn, nhưng chỉ bác sĩ thú y mới xác định được nguyên nhân và cách điều trị. Trong khi chờ khám, chuyển con vật sang nền giấy sạch, khô. Không tự bôi thuốc người.
Có dùng máy hút ẩm trong phòng nuôi bò sát được không?
Được, và đây là cách làm khô phòng hiệu quả nhất mùa nồm. Đặt máy cách chuồng, theo dõi ẩm kế trong chuồng để không làm khô quá với loài cần ẩm. Đóng cửa phòng trong những ngày nồm nặng để máy chạy hiệu quả.
Vì sao dế chết nhiều vào mùa nồm?
Hộp nuôi dế đọng hơi nước, thức ăn của dế ướt và lên mốc, không khí tù làm dế chết hàng loạt. Tăng thông khí cho hộp, dùng thức ăn khô, thay nguồn nước bằng miếng rau củ thay hằng ngày. Mồi chết phải bỏ, không đưa cho bò sát ăn.