Mùa rét miền Bắc, việc quan trọng nhất là giữ cho chuồng vẫn có điểm nóng đúng mức và đêm không tụt quá sâu, dù phòng chỉ còn 10–15°C. Muốn vậy cần ba thứ đi cùng nhau: nguồn nhiệt có bộ điều nhiệt, chuồng được cách nhiệt bớt thất thoát, và nhiệt kế đo thật ở cả vùng nóng lẫn vùng mát. Đèn to hơn mà không có ba thứ đó thì vừa tốn điện vừa dễ làm bỏng con vật.
Rét đậm miền Bắc khắc nghiệt với bò sát ra sao
Bò sát là động vật biến nhiệt: thân nhiệt của chúng đi theo môi trường. Tắc kè da báo, rồng Úc, rắn ngô hay trăn bóng đều có nguồn gốc ở vùng khí hậu mà ban ngày chúng tìm được chỗ ấm để tiêu hoá thức ăn. Khi cả căn phòng lạnh, con vật không tự sưởi được, ăn vào mà không tiêu, hệ miễn dịch chậm lại, và đó là lúc viêm đường hô hấp hay gặp nhất.
Ngành khí tượng Việt Nam gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày xuống khoảng 15°C trở xuống, rét hại khi xuống 13°C trở xuống. Ở Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Nguyên, những đợt gió mùa đông bắc mạnh có thể kéo nhiệt độ ban đêm xuống dưới 10°C trong vài ngày. Vùng núi như Lào Cai, Lạng Sơn, Cao Bằng còn lạnh hơn nhiều. Trong khi đó, khoảng tham khảo phổ biến cho tắc kè da báo là điểm nóng mặt nền khoảng 30–35°C, ban đêm có thể xuống quanh 20°C; rồng Úc cần điểm phơi nóng hơn hẳn. Khoảng cách giữa phòng và chuồng mùa này có thể lên tới 20°C — một bóng đèn đặt hú hoạ không gánh nổi.
Các con số trên chỉ là khoảng tham khảo trong giới nuôi. Tuỳ loài, tuỳ cá thể, và luôn đo bằng nhiệt kế chứ không đoán.
Nhà ống, căn hộ hay phòng trọ: mỗi kiểu nhà lạnh một kiểu
Cùng một đợt rét, nhiệt độ trong nhà khác nhau rất xa. Biết nhà mình thuộc kiểu nào giúp chọn chỗ đặt chuồng trước khi mua thêm thiết bị.
| Kiểu nhà | Chỗ lạnh nhất | Chỗ nên đặt chuồng | Cái bẫy hay gặp |
|---|---|---|---|
| Nhà ống nhiều tầng (Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định cũ nay thuộc Ninh Bình) | Tầng trệt lát gạch sát nền đất; tầng thượng hứng gió lùa qua cầu thang | Phòng ngủ tầng giữa, sát tường chung với nhà bên cạnh | Đặt chuồng trên nền gạch: hơi lạnh từ sàn hút nhiệt qua đáy chuồng cả đêm |
| Căn hộ chung cư | Phòng có cửa kính lớn hướng bắc, lô gia | Phòng ngủ phía trong, cách cửa kính ít nhất một bước chân | Để chuồng ngoài lô gia cho "thoáng" rồi quên khi gió mùa về |
| Phòng trọ mái tôn, tường đơn | Cả phòng, nhất là gần cửa sổ lùa và sát mái | Góc trong cùng, kê cao khỏi sàn trên kệ gỗ | Nhiệt độ phòng lên xuống mạnh giữa trưa và nửa đêm, nguồn nhiệt chạy không kịp |
| Nhà vùng cao (Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu) | Ban đêm quanh năm, không chỉ mùa đông | Phòng có người ở thường xuyên | Nghĩ "trời mát dễ chịu" mà quên ban đêm có thể xuống dưới 15°C cả vào mùa khô |
Một nguyên tắc chung cho mọi kiểu nhà: kê chuồng lên kệ, không đặt trực tiếp trên nền gạch hay sàn đá, và tránh chỗ có gió lùa qua khe cửa. Chỉ riêng việc nhấc chuồng khỏi sàn và kéo xa cửa sổ đã có thể giúp vùng mát trong chuồng ấm hơn vài độ.
Giữ nhiệt ban ngày: điểm nóng vẫn phải đủ nóng
Mùa đông, người nuôi hay mắc hai lỗi ngược nhau. Lỗi thứ nhất là giữ nguyên bóng đèn mùa hè, nên điểm phơi chỉ còn ấm hờ. Lỗi thứ hai là thay bóng công suất lớn hơn mà không có bộ điều nhiệt, nên giữa trưa nắng hửng lên thì điểm phơi nóng quá mức.
Cách làm an toàn:
- Mọi nguồn nhiệt đều đi qua bộ điều nhiệt (thermostat), đầu dò đặt đúng chỗ con vật nằm phơi. Mùa đông bộ điều nhiệt còn quan trọng hơn mùa hè, vì nguồn nhiệt phải chạy công suất cao trong nhiều giờ.
- Đo bằng súng đo nhiệt hồng ngoại ở mặt nền điểm nóng, và đặt thêm một nhiệt kế có đầu dò ở vùng mát. Mùa này vùng mát hay tụt dưới mức chịu được mà người nuôi không hay, vì cứ nhìn thấy đèn sáng là yên tâm.
- Giữ nguyên số giờ chiếu sáng UVB và đèn ban ngày, đừng cắt bớt để "tiết kiệm". Con vật cần ánh sáng để ăn và tiêu hoá đúng nhịp.
- Với rồng Úc, nếu chuồng quá lớn so với phòng quá lạnh, có thể ngăn tạm một phần chuồng hoặc che bớt mặt lưới trên để giữ hơi nóng — miễn là vẫn còn lối thông khí.
Giữ nhiệt ban đêm: nguồn nhiệt không phát sáng
Đêm là lúc nguy hiểm nhất. Phòng lạnh nhất vào khoảng 3–5 giờ sáng, đúng lúc mọi người đều ngủ.
Giới nuôi hiện khuyên không dùng đèn đỏ hay đèn đêm có màu để sưởi, vì ánh sáng đó làm rối nhịp ngày đêm của con vật. Nhiệt ban đêm nên đến từ nguồn không phát sáng: bóng sưởi gốm, tấm sưởi gắn vách hoặc tấm sưởi dán đáy (chỉ dùng ở chuồng hợp và luôn có bộ điều nhiệt), tấm sưởi bức xạ treo nóc. Tấm sưởi dán không có bộ điều nhiệt là nguồn bỏng bụng rất hay gặp, nhất là mùa đông khi người nuôi để chạy suốt đêm.
Mức đêm tham khảo: nhiều loài phổ biến chịu được đêm hạ xuống khoảng 20–22°C, một số loài chịu thấp hơn chút ít. Điều đáng tránh là vùng mát cả chuồng tụt xuống mười mấy độ và giữ như thế nhiều đêm liền.
Cách nhiệt chuồng cho đỡ tốn điện
- Dán tấm xốp cách nhiệt hoặc tấm xốp bạc lên mặt sau và hai bên ngoài chuồng kính. Mặt trước vẫn để trống để nhìn.
- Ban đêm phủ một tấm chăn mỏng lên phần nóc, chừa khe thông khí và tuyệt đối không phủ lên đèn hay bóng gốm đang nóng.
- Chuồng mở cửa trước bằng nhựa hoặc gỗ giữ nhiệt tốt hơn bể kính nóc lưới. Ai đang dùng bể kính nóc lưới có thể che bớt một nửa mặt lưới bằng tấm cứng chịu nhiệt, đặt xa vị trí đèn.
- Bịt khe hở quanh cửa phòng, đóng cửa sổ phòng đặt chuồng vào ban đêm.
Có nên bật điều hoà hai chiều hay máy sưởi phòng
Với người nuôi nhiều chuồng trong một phòng, sưởi cả phòng lên khoảng 20–22°C bằng điều hoà hai chiều đôi khi lại tiết kiệm và an toàn hơn chạy hàng loạt nguồn nhiệt công suất lớn trong từng chuồng. Khi phòng đã ấm sẵn, nguồn nhiệt trong chuồng chỉ cần tạo điểm nóng.
Một số lưu ý:
- Máy sưởi dầu, quạt sưởi phải đặt xa chuồng, không thổi thẳng vào chuồng, không đặt gần rèm hay chăn phủ chuồng.
- Máy sưởi hồng ngoại dạng bóng sáng làm phòng sáng cả đêm, cũng rối nhịp ngày đêm như đèn đỏ.
- Không đốt than, không dùng bếp ga sưởi trong phòng kín. Khí CO nguy hiểm cho người trước tiên, và cho cả bò sát trong phòng.
- Điều hoà và máy sưởi làm khô không khí. Loài cần ẩm như tắc kè mào hay trăn bóng cần hộp ẩm hoặc phun sương bù.
Từng loài phổ biến cần để ý gì trong mùa rét
| Loài | Điểm cần giữ | Dấu hiệu đang bị lạnh quá |
|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Mặt nền điểm nóng đủ ấm để tiêu hoá; vùng mát không tụt sâu cả đêm | Ăn rồi nôn ra côn trùng nguyên con, nằm im ở góc nóng cả ngày, đuôi teo dần |
| Rồng Úc | Điểm phơi nóng và UVB đủ giờ; có thể giảm ăn tự nhiên vào mùa lạnh | Ngừng ăn kèm sụt cân rõ, mắt nhắm, thở có tiếng |
| Rắn ngô | Chịu lạnh khá hơn các loài nhiệt đới nhưng vẫn cần điểm ấm để tiêu hoá mồi | Nôn mồi sau khi ăn vài ngày |
| Trăn bóng | Loài nhiệt đới, cần nền ấm và độ ẩm ổn định | Thở há miệng, có bọt ở mép, phát ra tiếng khò khè |
| Tắc kè mào | Hợp nhiệt độ phòng; phòng dưới khoảng 18°C nhiều ngày thì cần sưởi nhẹ | Bỏ ăn, kém bám vách |
| Rùa cạn, rùa nước | Rùa nuôi ngoài trời mùa này nên đưa vào chỗ có sưởi; bể rùa nước cần sưởi nước có điều nhiệt | Nằm im dưới đáy, không ngoi lên phơi, chảy nước mũi |
Thở há miệng, nước mũi, bọt ở mép, khò khè là dấu hiệu có thể của viêm đường hô hấp. Tăng nhiệt cho đúng là việc đầu tiên, nhưng không thay được việc đi bác sĩ thú y chuyên bò sát (exotic). Đừng tự cho uống thuốc người hay thuốc kháng sinh mua ngoài.
Việc con vật ăn ít đi vào mùa lạnh không phải lúc nào cũng là bệnh. Một số loài tự giảm hoạt động theo mùa. Nhưng giảm ăn kèm sụt cân, lờ đờ bất thường hay dấu hiệu hô hấp thì phải đi khám — và không bao giờ chủ động cho con vật đang ốm hay đang gầy "nghỉ lạnh".
Lịch kiểm tra mỗi khi có tin gió mùa
- Trước đợt rét một hai ngày: thử chạy hết nguồn nhiệt ban đêm, xem bộ điều nhiệt có giữ được mức đặt khi phòng lạnh không. Kiểm bóng dự phòng.
- Đêm đầu tiên: đọc nhiệt kế vùng mát trước khi đi ngủ và lúc sáng sớm. Nhiệt kế có lưu mức thấp nhất trong đêm rất đáng tiền mùa này.
- Trong đợt rét: cân con vật mỗi tuần. Sụt cân là tín hiệu sớm hơn mọi dấu hiệu khác.
- Khi trời ấm lại: gỡ bớt chăn phủ, kiểm lại điểm nóng giữa trưa — những ngày hửng nắng xen giữa đợt rét là lúc chuồng dễ nóng vượt mức nhất.
Mùa rét thường kéo dài sang nồm ẩm tháng hai, tháng ba. Khi đó bài toán đổi từ "giữ ấm" sang "giữ ấm mà không đọng nước", và cách làm lại khác.
Câu hỏi thường gặp
Mùa đông miền Bắc có cần bật đèn sưởi cho bò sát cả đêm không?
Không nên dùng đèn phát sáng ban đêm, vì làm rối nhịp ngày đêm. Ban đêm nên dùng nguồn nhiệt không phát sáng như bóng gốm hoặc tấm sưởi, nối qua bộ điều nhiệt. Có cần bật cả đêm hay không thì nhìn nhiệt kế vùng mát lúc rạng sáng mà quyết.
Phòng 12 độ thì tắc kè da báo có chịu được không?
Một hai đêm hơi lạnh chưa chắc gây hại ngay, nhưng phòng 12°C kéo dài mà chuồng không có nguồn nhiệt thì tắc kè không tiêu hoá được thức ăn và dễ ốm. Cần có điểm nóng ban ngày và nguồn nhiệt ban đêm để vùng mát không tụt quá sâu. Đo bằng nhiệt kế, đừng đoán bằng cảm giác tay.
Có dùng máy sưởi dầu cho phòng nuôi bò sát được không?
Được, nếu đặt xa chuồng, không thổi thẳng vào chuồng và không đặt gần vải phủ. Sưởi cả phòng giúp nguồn nhiệt trong chuồng đỡ phải chạy hết công suất. Tuyệt đối không đốt than hay dùng bếp ga sưởi trong phòng kín.
Bò sát bỏ ăn mùa đông có sao không?
Một số loài tự giảm ăn khi trời lạnh, đó có thể là thay đổi theo mùa. Nhưng nếu bỏ ăn kèm sụt cân, lờ đờ, thở há miệng hay có nước mũi thì cần đưa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát. Cân con vật hằng tuần là cách theo dõi đáng tin nhất.
Phủ chăn lên chuồng kính để giữ ấm có an toàn không?
An toàn nếu chỉ phủ phần không có đèn, chừa khe thông khí và không để vải chạm vào bóng sưởi đang nóng. Cách tốt hơn là dán xốp cách nhiệt ở mặt sau và hai bên ngoài chuồng. Kê chuồng khỏi nền gạch cũng giữ nhiệt đáng kể.