Rùa sống lâu hơn người nuôi: lập kế hoạch cả đời cho con rùa

Rùa có thể sống lâu hơn người nuôi: rùa tai đỏ phổ biến 20–30 năm hoặc hơn, rùa chân đỏ và sulcata sống nhiều chục năm. Vì vậy người nuôi rùa có trách nhiệm cần một kế hoạch cả đời cho con rùa: hồ sơ ghi đủ thông tin, giấy tờ nguồn gốc cất kỹ, một người kế nhiệm đã đồng ý, khoản chi phí dự trù và một phương án chuyển nhượng — không bao giờ là thả ra hồ hay "phóng sinh".

Rùa sống lâu đến mức nào

Con số làm người ta giật mình nhất là của rùa khổng lồ. Một con rùa khổng lồ Seychelles tên Jonathan sống trên đảo Saint Helena ở Nam Đại Tây Dương được ước tính nở khoảng năm 1832, và được coi là động vật sống trên cạn lâu năm nhất từng được ghi nhận. Rùa nuôi trong nhà không ai sống tới mức ấy, nhưng con số thực tế vẫn rất dài:

Khác với chó mèo, câu hỏi với rùa không phải "khi rùa mất mình sẽ buồn thế nào", mà là "khi mình không còn chăm được, rùa sẽ đi đâu".

Bước 1: Lập hồ sơ cho con rùa

Hãy tưởng tượng một người khác nhận nuôi rùa của bạn sau mười năm. Họ cần biết gì? Hồ sơ nên có:

• Định danh: tên thường gọi, tên khoa học, giới tính, ngày nở hoặc năm ước tính, ảnh mai và yếm chụp thẳng. Hoa văn yếm ở nhiều loài rùa khá riêng biệt, giúp nhận ra cá thể.
• Nguồn gốc: nơi mua, hoá đơn, giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Với loài thuộc Phụ lục II CITES như sulcata và rùa chân đỏ, đây là phần không được thất lạc.
• Sức khoẻ: các lần khám, xét nghiệm, bệnh đã gặp, tên bác sĩ thú y đã chữa.
• Cân nặng và kích thước theo thời gian.
• Cách nuôi: thực đơn, lịch cho ăn, nhiệt độ cần đạt, thiết bị đang dùng, mùa nào cần chú ý gì.
• Tính nết: rùa thích gì, sợ gì, hay trốn ở đâu.

Một tệp ảnh và ghi chú trên điện thoại, sao lưu lên đám mây, kèm một bản in để cạnh chuồng là đủ. Nhiều bác sĩ thú y bò sát có thể gắn chip nhận dạng cho rùa đủ lớn — hỏi bác sĩ xem có phù hợp không.

Bước 2: Chọn người kế nhiệm

Người kế nhiệm là người sẽ nhận rùa nếu bạn không còn chăm được — vì đi xa lâu dài, ốm nặng, tuổi già hay qua đời. Một người kế nhiệm tốt:

• Đã đồng ý rõ ràng, không phải "chắc nó nhận thôi".
• Có hoặc sẵn sàng có chỗ ở phù hợp: sân cho rùa cạn, chỗ cho bể lớn với rùa nước.
• Đã từng được bạn chỉ cho chăm rùa vài lần.
• Biết hồ sơ của rùa để ở đâu.

Nên có thêm một người dự phòng thứ hai. Con cái trong nhà thường là lựa chọn đầu tiên, nhưng đừng mặc định: một đứa trẻ thích rùa năm mười tuổi chưa chắc muốn nhận một con sulcata 40 kg năm ba mươi tuổi. Hãy hỏi khi con đã đủ lớn để tự quyết.

Với những người muốn chắc chắn hơn, có thể ghi mong muốn về con rùa và người nhận vào giấy tờ để lại cho gia đình, kèm hồ sơ rùa. Cách làm cụ thể về mặt pháp lý nên hỏi người có chuyên môn.

Bước 3: Dự trù chi phí dài hạn

Chi phí nuôi rùa không lớn từng tháng nhưng cộng dồn theo thập kỷ. Những khoản hay bị quên:

• Bể, chuồng phải nâng cấp khi rùa lớn — rùa tai đỏ đổi bể hai, ba lần; sulcata cần cả khoảng sân có rào.
• Bóng UVB thay định kỳ, sưởi, lọc hỏng phải thay.
• Tiền điện mùa đông miền Bắc.
• Khám định kỳ và những lần cấp cứu ở bác sĩ thú y chuyên bò sát.
• Chi phí gửi rùa khi đi xa.

Một khoản để riêng cho rùa, dù nhỏ, giúp người kế nhiệm không thấy việc nhận rùa là gánh nặng.

Bước 4: Những bước ngoặt cần nghĩ tới con rùa

Khi phải chuyển nhượng

Chuyển nhượng không phải thất bại. Một con rùa sống ở nơi được chăm tốt hơn là điều tốt cho nó. Làm cho đàng hoàng:

1. Tìm người nhận có kinh nghiệm với đúng loài, hỏi kỹ điều kiện nuôi: sân, bể, đèn, sưởi.
2. Đưa kèm đầy đủ: hồ sơ, giấy tờ nguồn gốc, thiết bị, thức ăn đang dùng.
3. Với loài thuộc phụ lục CITES, hỏi Chi cục Kiểm lâm nơi mình ở về thủ tục khi đổi chủ. Quy định có thể thay đổi.
4. Liên hệ nhóm cứu hộ bò sát hoặc cơ sở nuôi hợp pháp nếu không tìm được người nhận cá nhân. Liên hệ sớm, đừng đợi đến tuần cuối trước khi chuyển nhà.
5. Giữ liên lạc nếu người nhận đồng ý — nhiều người nhận vui khi được hỏi về lịch sử của con rùa.

Không thả, không "phóng sinh"

Thả rùa ra ao, hồ, sông, ao chùa là thói quen lâu đời ở nhiều nơi, xuất phát từ ý tốt. Nhưng với rùa nuôi, đó là việc gây hại:

• Rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam. Thả ra tự nhiên là góp phần đẩy rùa bản địa ra khỏi chính ao hồ của chúng.
• Rùa cạn ngoại nhập như sulcata, rùa chân đỏ không có môi trường sống phù hợp ngoài tự nhiên Việt Nam, phần lớn chết; con sống sót có thể mang bệnh lây sang loài bản địa.
• Mua rùa bản địa để phóng sinh nuôi chính đường dây bắt và buôn rùa hoang dã — nhiều con bị bắt lại ngay sau khi thả.

Nếu muốn làm việc tốt cho loài rùa, có những cách thật sự giúp được: ủng hộ các chương trình bảo tồn rùa như Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình), báo cho kiểm lâm khi thấy rùa hoang dã bị rao bán, và chăm con rùa mình đang có tới cuối đời của nó.