Rùa giảm ăn mùa lạnh: theo dõi cân nặng, nhiệt độ thế nào cho an toàn

Rùa giảm ăn khi trời lạnh là phản ứng tự nhiên: thân nhiệt rùa đi theo môi trường, nên khi nước hay không khí xuống thấp, tiêu hoá chậm lại và rùa thôi thèm ăn. Điều cần làm không phải là ép ăn, mà là đo nhiệt độ, cân rùa mỗi tuần và quan sát mắt, mũi, hơi thở. Rùa nhiệt đới như sulcata, rùa chân đỏ cần được giữ ấm suốt mùa đông; rùa tai đỏ có thể chậm lại khi lạnh, nhưng với đa số người nuôi, giữ ấm vẫn là lựa chọn an toàn hơn.

Vì sao lạnh thì rùa bỏ ăn

Rùa là động vật biến nhiệt. Mọi quá trình trong cơ thể — co bóp ruột, enzym tiêu hoá, miễn dịch — chạy nhanh khi ấm và chậm lại khi lạnh. Khi nhiệt độ xuống dưới mức thoải mái của loài:

• Rùa phơi ít hơn hoặc nằm im dưới đáy, trong chỗ trốn.
• Rùa ăn ít, rồi bỏ ăn hẳn.
• Thức ăn đã nuốt tiêu hoá rất chậm, có thể lên men trong ruột.
• Miễn dịch yếu đi — đây là lúc viêm đường hô hấp dễ bùng phát.

Điểm quan trọng: bỏ ăn vì lạnh và bỏ ăn vì bệnh trông rất giống nhau. Vì vậy người nuôi cần phân biệt bằng số đo, không bằng cảm giác.

Loài nào nghỉ lạnh, loài nào không

Ở bò sát, giai đoạn giảm hoạt động mùa lạnh gọi là brumation — khác với ngủ đông thật sự của gấu hay dơi. Rùa trong brumation vẫn thức một phần, vẫn cần nước, và vẫn có thể ốm. Chủ đề cho bò sát nghỉ lạnh có chủ đích trong điều kiện Việt Nam được viết sâu hơn ở danh mục khí hậu.

Bộ dụng cụ theo dõi mùa lạnh

• Cân nhà bếp chia tới 1 g với rùa nhỏ, hoặc cân điện tử loại lớn với rùa nặng.
• Nhiệt kế điện tử có đầu dò: một cái trong nước (rùa nước) hoặc trong chỗ ngủ (rùa cạn), một cái đo không khí trong phòng.
• Súng đo nhiệt để kiểm tra mặt chỗ phơi.
• Sổ ghi chép hoặc bảng tính: ngày, cân nặng, nhiệt độ thấp nhất, rùa có ăn không, có đi vệ sinh không, ghi chú bất thường.

Bắt đầu cân và ghi từ cuối thu, khi trời còn ấm — con số lúc đó là mốc để so sánh cả mùa đông.

Theo dõi hằng tuần: nhìn gì, cân gì

Cân nặng

Cân cùng một ngày trong tuần, cùng thời điểm, trước khi cho ăn. Sụt nhẹ khi rùa ăn ít là bình thường. Nhưng nếu cân nặng giảm đều qua nhiều tuần, hoặc tổng mức giảm đã rõ rệt — nhiều bác sĩ thú y lấy mốc khoảng một phần mười trọng lượng trước mùa lạnh để cảnh giác — thì cần đưa rùa đi khám, đừng chờ hết rét.

Mắt, mũi, miệng, hơi thở

Nước tiểu và phân

Rùa cạn được ngâm nước ấm thường đi vệ sinh trong lúc ngâm. Urat trắng mềm là bình thường; urat cứng, vón như sỏi là dấu hiệu thiếu nước.

Giữ ấm cho rùa nước

• Sưởi nước có bộ điều nhiệt, có vỏ bảo vệ, giữ nước ở mức thoải mái của loài (với rùa tai đỏ thường được khuyên khoảng 24–27°C).
• Đèn phơi vẫn bật đủ giờ để rùa có chỗ ấm hơn nước.
• Che bớt miệng bể bằng nắp lưới phủ một phần tấm che để không khí trên mặt nước không quá lạnh — rùa thở không khí lạnh dễ viêm hô hấp dù nước ấm. Không che kín hoàn toàn, vẫn phải thông thoáng.
• Đưa bể ra xa cửa sổ, cửa ra vào, nơi gió lùa.
• Rùa nuôi trong chậu, hồ ngoài sân ở miền Bắc nên được đưa vào nhà khi có rét đậm.

Giữ ấm cho rùa cạn

• Chỗ ngủ kín gió, sưởi bằng nguồn không phát sáng có bộ điều nhiệt, sàn kê cao khỏi nền lạnh.
• Những ngày nắng: cho rùa ra phơi giữa trưa, đưa vào chỗ ấm trước khi chiều xuống.
• Ngâm nước ấm nông vài lần mỗi tuần để rùa uống, nhất là khi rùa ăn ít — trong rau có nhiều nước, ăn ít rau là uống ít.
• Rùa cạn lớn ở sân miền Bắc mà không có chỗ ngủ sưởi thì phải đưa vào nhà, garage hay phòng kho được sưởi.

Cho ăn thế nào khi trời lạnh

1. Kiểm tra nhiệt trước. Nếu nước hay chỗ ngủ đã đủ ấm theo mức của loài mà rùa vẫn bỏ ăn nhiều ngày, đó không còn là chuyện lạnh.
2. Chỉ cho ăn khi rùa đã được làm ấm vài giờ, tốt nhất vào giữa ngày.
3. Giảm lượng, giảm đạm. Thức ăn khó tiêu nằm lâu trong ruột lạnh có thể lên men.
4. Không ép ăn, không bơm thức ăn vào miệng, không tự cho uống thuốc kích thích ăn.
5. Vớt thức ăn thừa — nước lạnh, rùa ăn ít, thức ăn thối nhanh làm bẩn bể.

Những rùa tuyệt đối không để chịu lạnh

• Rùa con, rùa dưới một năm tuổi.
• Rùa gầy, nhẹ cân so với cỡ mai.
• Rùa đang ốm, đang điều trị, vừa khỏi bệnh.
• Rùa mới mua về, chưa được khám, chưa rõ tình trạng ký sinh trùng.
• Rùa cái đang mang trứng.
• Mọi loài rùa nhiệt đới như sulcata, rùa chân đỏ.

Với những rùa này, giữ ấm suốt mùa đông là cách duy nhất. Nếu không chắc rùa thuộc nhóm nào, hãy hỏi bác sĩ thú y chuyên bò sát trước khi trời trở rét — khám vào cuối thu tốt hơn nhiều so với khám khi rùa đã ốm.

Mất điện giữa đợt rét

Ở miền Bắc, mất điện vào đêm rét là tình huống nên tính trước:

• Che kín bể, chuồng bằng chăn dày, để lại khe thở.
• Chai nước nóng bọc khăn đặt trong chỗ ngủ của rùa cạn, không đặt sát rùa.
• Không dùng than, bếp dầu trong phòng kín để sưởi — nguy hiểm cho người trước tiên.
• Không đổ nước sôi vào bể để làm ấm nhanh: thay đổi nhiệt đột ngột còn nguy hiểm hơn lạnh từ từ.