Rùa hộp trán vàng và nạn buôn rùa: vì sao loài này cực kỳ nguy cấp

Rùa hộp trán vàng là tên chung cho một nhóm rùa cạn sống dưới tán rừng núi ở Việt Nam, Lào và nam Trung Quốc, nổi bật với chiếc đầu vàng, mai vòm cao và yếm có bản lề cho phép đóng kín như chiếc hộp. Cả nhóm đều ở mức Cực kỳ nguy cấp trên Danh lục Đỏ IUCN, chủ yếu vì bị săn bắt cho buôn bán: chúng dễ bắt, có giá cao và sinh sản rất chậm. Câu chuyện của rùa hộp trán vàng là một ví dụ điển hình về cách buôn bán có thể vét cạn một loài trong vài thập kỷ.

Bài này tập trung vào sinh học của rùa hộp trán vàng và vì sao chính những đặc điểm ấy khiến chúng đặc biệt dễ tổn thương trước nạn buôn rùa.

Một loài hay ba loài

Nhóm rùa hộp trán vàng từng được xếp chung là một loài, Cuora galbinifrons. Các nghiên cứu hình thái và di truyền sau đó cho thấy có ba dạng khác biệt theo vùng địa lý, và nhiều tài liệu hiện tách thành ba loài:

Việc tách thành ba loài hay giữ là các phân loài của một loài vẫn còn tranh cãi giữa các nhà phân loại. Với bảo tồn, điều quan trọng là mỗi dạng có vùng sống riêng và cần được bảo vệ như một đơn vị riêng; thả nhầm dạng này vào vùng của dạng kia là làm rối nguồn gen.

Chiếc hộp biết đóng

Đặc điểm nổi tiếng nhất của rùa hộp là bản lề ngang giữa yếm. Khi gặp nguy hiểm, rùa rút đầu, chân, đuôi vào trong rồi kéo hai nửa yếm lên, khép sát vào mai, gần như không chừa khe hở. Cách phòng vệ này hiệu quả trước nhiều loài thú săn mồi trong rừng.

Nhưng chính chiếc hộp lại vô dụng trước con người. Một con rùa đóng kín mai không chạy, không trốn, chỉ nằm yên; người đi rừng, có khi dùng chó săn đánh hơi, chỉ cần nhặt lên bỏ vào bao. So với thằn lằn hay rắn, rùa hộp là một trong những bò sát dễ bắt nhất.

Sống chậm dưới tán rừng

Rùa hộp trán vàng là rùa cạn rừng, khác với các loài rùa cạn vùng khô như rùa sulcata:

• Sinh cảnh: rừng thường xanh, rừng ẩm ở vùng đồi núi, thường gần suối; ưa lớp lá mục dày, nhiệt độ mát, độ ẩm cao.
• Thức ăn: ăn tạp: giun, ốc sên, côn trùng, nấm, quả rụng.
• Hoạt động: nhiều hơn sau mưa, vào sáng sớm và chiều tối; giảm hoạt động vào mùa khô, mùa lạnh.
• Sinh sản: trưởng thành muộn, mỗi lứa chỉ đẻ rất ít trứng, trứng lớn so với cơ thể. Con non lớn chậm.
• Tuổi thọ: dài, có thể nhiều chục năm như nhiều loài rùa khác.

Một loài vừa đẻ ít, vừa trưởng thành muộn, vừa dễ bắt là công thức của sự suy giảm nhanh. Mỗi con trưởng thành bị bắt đi tương đương với nhiều năm sinh sản bị mất, và quần thể không có cách nào bù lại kịp.

Rùa hộp đi đâu sau khi bị bắt

Rùa hộp trán vàng bị săn cho ba nhu cầu chính, chồng lên nhau:

1. Thực phẩm và thuốc dân gian ở các thị trường trong khu vực, nơi một số loài rùa hộp được tin là có giá trị chữa bệnh.
2. Thú cảnh trong nước và quốc tế, nơi vẻ đẹp của mai và đầu vàng khiến chúng được người sưu tầm săn đón.
3. Trại nuôi ở một số nơi, đôi khi dùng rùa bắt từ tự nhiên làm đàn bố mẹ.

Giá trị cao khiến người dân vùng núi coi việc nhặt được một con rùa hộp là món "lộc rừng", và chuỗi thu mua có thể chạy từ bản làng ra thị trấn, từ thị trấn qua biên giới. Các tổ chức bảo tồn đã ghi nhận nhiều vụ bắt giữ rùa hộp trong các chuyến hàng buôn lậu, cho thấy nhu cầu vẫn còn dù loài đã cực kỳ nguy cấp.

Các loài rùa hộp chi Cuora thuộc phụ lục CITES từ đầu những năm 2000, và ở Việt Nam, rùa hộp trán vàng được bảo vệ theo quy định về quản lý động vật hoang dã và thực thi CITES. Dù vậy, buôn bán trái phép vẫn tiếp diễn.

Bảo tồn rùa hộp: những việc đang làm

Bảo vệ rừng nơi chúng sống

Các khu rừng có rùa hộp trán vàng nằm rải rác ở các vườn quốc gia, khu bảo tồn miền Bắc, miền Trung và Nam Trung Bộ. Tuần tra chống bẫy bắt, kiểm soát người vào rừng và làm việc với cộng đồng là phần việc chính.

Nhân nuôi bảo tồn

Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Vườn quốc gia Cúc Phương và một số vườn thú, tổ chức ở nước ngoài duy trì các nhóm rùa hộp trán vàng để nhân nuôi bảo tồn. Kinh nghiệm cho thấy loài này không dễ nhân nuôi: cần kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, chế độ ăn, và tỷ lệ trứng nở có thể thấp. Đây chính là lý do không thể trông vào "trại nuôi" để thay thế quần thể tự nhiên.

Làm việc với cộng đồng

Các chương trình như của Asian Turtle Program làm việc với người dân sống gần rừng: giải thích vì sao không nên bán rùa, tập huấn cho kiểm lâm, cán bộ địa phương nhận dạng loài, và khuyến khích báo khi thấy người thu mua rùa.

Những điều người đọc có thể làm

• Không mua rùa hộp dưới bất kỳ hình thức nào: rùa sống, rượu ngâm, cao rùa.
• Không phóng sinh rùa mua ở chợ.
• Gặp rùa hộp bị rao bán, ghi lại thông tin và báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã của ENV (1800 1522).
• Gặp rùa hộp trong rừng: chụp ảnh từ xa, để yên, không mang về. Có thể gửi ảnh và vị trí cho các nhóm nghiên cứu, nhưng không đăng vị trí chính xác lên mạng công khai, vì người săn rùa cũng đọc mạng.

Góc nhìn hôm nay: một chiếc hộp không tự bảo vệ được

Rùa hộp trán vàng đã có cách phòng vệ hoàn hảo trước mọi kẻ săn mồi trong rừng, trừ một loài. Việc chúng còn tồn tại hay không trong vài chục năm tới phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc con người có ngừng mua hay không. Muốn tìm hiểu thêm, có thể thăm Trung tâm Bảo tồn Rùa ở Cúc Phương (Ninh Bình), đọc trang đánh giá các loài Cuora trên Danh lục Đỏ IUCN, và tài liệu về khủng hoảng rùa châu Á của Turtle Survival Alliance.