Rùa tai đỏ (Trachemys scripta elegans) mua về chỉ bằng đồng xu nhưng con cái trưởng thành có mai dài 25–30 cm, con đực khoảng 15–20 cm, và sống phổ biến 20–30 năm hoặc hơn. Muốn nó sống khoẻ suốt quãng đó, cần một bể đủ lớn có lọc, chỗ phơi khô có đèn nhiệt và UVB, thức ăn đổi theo tuổi, và một người sẵn sàng chăm tới khi rùa già. Bài này dành cho người đang nuôi — không khuyến khích mua thêm, và tuyệt đối không thả.
Biết con rùa của mình
Ở Việt Nam, rùa tai đỏ hay bị gọi là "rùa Brazil" — cái tên sai, vì loài này có quê ở lưu vực sông Mississippi nước Mỹ. Đặc điểm dễ nhận: vệt đỏ hoặc cam sau mắt (cái "tai"), da xanh rêu có sọc vàng, yếm vàng có đốm tối.
Rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam: khi bị thả ra ao hồ, nó cạnh tranh với rùa bản địa và có thể mang mầm bệnh. Vì vậy, với người đang nuôi, nguyên tắc số một là: chăm đến cùng hoặc chuyển nhượng có trách nhiệm, không bao giờ thả — kể cả "phóng sinh" ngày rằm.
Rùa sẽ lớn tới đâu
| Giai đoạn | Cỡ mai thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mới nở | Khoảng 2,5–3 cm | Cỡ thường được bán trong hộp nhựa nhỏ |
| Một đến hai năm | Khoảng 8–12 cm | Tốc độ tuỳ thức ăn và nhiệt độ |
| Con đực trưởng thành | Khoảng 15–20 cm | Nhỏ hơn con cái rõ |
| Con cái trưởng thành | Khoảng 25–30 cm | Có thể lớn bằng cái đĩa ăn cơm |
Ở Mỹ, việc bán rùa có mai dưới 4 inch (khoảng 10 cm) bị cấm từ năm 1975 vì liên quan tới các ca nhiễm Salmonella ở trẻ nhỏ — trẻ con hay cầm rùa nhỏ, cho vào miệng. Ở Việt Nam rùa con vẫn được bán phổ biến, nên người nuôi càng cần biết rủi ro này.
Phân biệt đực cái
Khi mai được khoảng 10 cm trở lên, con đực thường có móng chân trước rất dài (dùng để "vẫy" trước mặt con cái khi tán tỉnh), đuôi dài và dày hơn, lỗ huyệt nằm xa ra ngoài mép mai. Con cái móng ngắn, đuôi ngắn, cỡ to hơn. Con đực già có thể chuyển màu sẫm dần, mất bớt vệt đỏ — đó là hiện tượng bình thường.
Con cái trưởng thành có thể đẻ trứng dù không có con đực. Nếu con cái bỗng bồn chồn, cố trèo ra khỏi bể, đào bới, bỏ ăn — có thể nó đang tìm chỗ đẻ. Phần sinh sản và chuẩn bị chỗ đẻ có bài riêng ở danh mục sinh sản.
Những thứ rùa tai đỏ thật sự cần
Có bốn thứ không thể thiếu, chi tiết kỹ thuật được viết riêng trong các bài về bể và thức ăn:
- Bể đủ lớn có lọc: một quy tắc hay dùng là khoảng 15 lít nước cho mỗi cm mai. Con cái 25 cm cần bể vài trăm lít, không phải cái chậu nhựa.
- Chỗ phơi khô hoàn toàn: rùa phải leo lên được, khô hẳn mai.
- Đèn nhiệt và đèn UVB chiếu vào chỗ phơi, hoặc được phơi nắng thật có kiểm soát.
- Thức ăn đổi theo tuổi: rùa con ăn nhiều đạm hơn, rùa lớn ăn nhiều thực vật hơn.
Nghe thì nhiều, nhưng một khi đã dựng đúng, việc hằng ngày chỉ là cho ăn và quan sát.
Lịch chăm theo ngày, tuần, năm
| Tần suất | Việc cần làm |
|---|---|
| Hằng ngày | Cho ăn (rùa con), quan sát rùa có phơi, có bơi cân bằng không; vớt thức ăn thừa |
| Vài ngày một lần | Cho ăn (rùa lớn), kiểm tra nhiệt độ nước và chỗ phơi |
| Hằng tuần | Thay một phần nước, lau kính, kiểm tra lọc |
| Hằng tháng | Cân rùa, đo mai, chụp ảnh mai và yếm; rửa vật liệu lọc bằng nước bể cũ |
| Theo khuyến cáo hoặc khi đo thấy yếu | Thay bóng UVB |
| Hằng năm | Xem lại cỡ bể so với cỡ rùa; khám tổng quát ở bác sĩ thú y chuyên bò sát |
Dấu hiệu bệnh hay gặp ở rùa tai đỏ
Bảng dưới đây giúp nhận biết. Gặp dấu hiệu nào, việc đúng là đưa rùa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát (exotic); không tự nhỏ thuốc, không tự cho uống kháng sinh, không bôi thuốc người.
| Dấu hiệu | Có thể liên quan tới | Nguyên nhân chăm sóc thường gặp |
|---|---|---|
| Mắt sưng húp, nhắm nghiền, bỏ ăn | Thiếu vitamin A, nhiễm trùng mắt | Chỉ ăn một loại thức ăn nghèo dinh dưỡng, nước bẩn |
| Bơi nghiêng một bên, khó lặn, thở há miệng, sổ mũi | Viêm đường hô hấp | Nước lạnh, không khí lạnh trên mặt nước, không có chỗ phơi ấm |
| Đốm mềm, có mùi, rỉ dịch trên mai hoặc yếm | Thối mai do nhiễm khuẩn hoặc nấm | Không phơi khô được, nước bẩn, vết thương ở mai |
| Mai mềm, biến dạng, mỏ mọc lệch | Bệnh chuyển hoá xương | Thiếu UVB, thiếu canxi |
| Bỏ ăn kéo dài khi nước đủ ấm | Nhiều bệnh khác nhau | Cần khám để tìm nguyên nhân |
Một hiện tượng bình thường dễ bị nhầm là bệnh: rùa nước lột từng tấm vảy mỏng trong suốt trên mai khi lớn. Tấm vảy bong nguyên miếng mỏng, bên dưới cứng, không mùi, không đốm đỏ — đó là lột vảy, không phải thối mai.
Cầm rùa và an toàn cho người
- Cầm rùa bằng hai tay giữ hai bên mai, phía sau chân trước. Rùa tai đỏ lớn có thể cào bằng móng sau và cắn khá đau khi bị bắt.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào rùa, nước bể, dụng cụ.
- Không rửa bể, lọc trong bồn rửa bát hay bồn tắm em bé. Nước bể đổ vào bồn cầu hoặc chỗ thoát nước riêng.
- Theo CDC Mỹ, trẻ dưới 5 tuổi, người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch không nên tiếp xúc trực tiếp với rùa và nước bể.
- Không thả rùa đi lại tự do trong bếp, trên bàn ăn.
Khi không thể nuôi tiếp
Rùa tai đỏ là một trong những bò sát bị bỏ rơi nhiều nhất thế giới, vì người mua lúc nó bằng đồng xu không nghĩ tới lúc nó bằng cái đĩa. Nếu bạn không thể chăm tiếp:
- Tìm người nhận nuôi có bể đủ lớn, đưa kèm bể, lọc, đèn và ghi chép.
- Liên hệ các nhóm cứu hộ bò sát hoặc cơ sở nuôi giữ động vật có tiếp nhận rùa ngoại lai.
- Không thả ra ao, hồ, sông, kênh, chùa, công viên — kể cả ao trong khuôn viên chùa. Rùa tai đỏ có thể sống sót và góp phần đẩy rùa bản địa ra khỏi chính môi trường của chúng.
Hãy nghĩ tới rùa khi lập các kế hoạch lớn trong đời: chuyển nhà, đi du học, có con nhỏ. Một con rùa 20 năm tuổi vẫn còn cả quãng đời dài phía trước.
Câu hỏi thường gặp
Rùa tai đỏ lớn bao nhiêu?
Con cái trưởng thành thường có mai dài 25–30 cm, con đực khoảng 15–20 cm. Rùa mới nở chỉ khoảng 2,5–3 cm, nên nhiều người bất ngờ khi rùa lớn vượt bể sau vài năm.
Rùa tai đỏ sống được bao lâu?
Được chăm đúng, rùa tai đỏ phổ biến sống 20–30 năm, có cá thể lâu hơn. Đây là cam kết dài hơn nhiều so với chó mèo.
Có được thả rùa tai đỏ ra hồ không?
Không. Rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam, thả ra tự nhiên gây hại cho rùa bản địa. Hết khả năng nuôi thì chuyển nhượng cho người có điều kiện hoặc nhóm cứu hộ bò sát.
Rùa tai đỏ bị sưng mắt là bệnh gì?
Mắt sưng, nhắm nghiền ở rùa nước thường liên quan tới thiếu vitamin A hoặc nhiễm trùng, hay gặp khi rùa chỉ ăn một loại thức ăn nghèo dinh dưỡng và nước bẩn. Cần đưa rùa đi bác sĩ thú y chuyên bò sát, không tự nhỏ thuốc.
Làm sao phân biệt rùa tai đỏ đực cái?
Khi mai được khoảng 10 cm trở lên, con đực có móng chân trước rất dài, đuôi dài và dày, lỗ huyệt nằm xa ngoài mép mai. Con cái móng ngắn, đuôi ngắn và lớn hơn con đực.
